Ana sayfa » Sağlıklı Yaşam » Zihin Körlüğü Olarak da Tanımlanan Afantazya Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Zihin Körlüğü Olarak da Tanımlanan Afantazya Hakkında Bilmeniz Gerekenler
Kimi insanlar hayal kurduğunda istediği imgeyi gözlerinin önüne getirebilir, diğerleri ise gözlerini kapatınca sadece karanlıkla karşılaşır. Peki ama neden?
Haydi şimdi gözlerinizi kapatın ve kırmızı, sulu bir elma hayal edin… Gördünüz mü? O pırıl pırıl elma gözünüzün önünde dönüp duruyor mu, yoksa içinizden “Hangi elma ya?” diye mi geçiriyorsunuz? Eğer ikinci gruptaysanız, üzülmeyin. Yalnız değilsiniz ve bu sizin hayal gücünüzün eksik olduğu anlamına da gelmiyor. Sadece beyniniz farklı çalışıyor olabilir! İşte burada devreye çok havalı, biraz da gizemli bir kavram giriyor: Afantazya (aphantasia)! Zihninizin sinema perdesi perdelerini hiç açmadan çalışıyorsa, yani bir hikâye okurken karakterlerin saç rengi bile gözünüzde canlanmıyorsa, hatta sevdiğinizin yüzünü bile zihninizde göremiyorsanız, sizde de afantazya olabilir. Kulağa bilim kurgu gibi gelen bu kavram, aslında çok gerçek. Üstelik afantazik olmak, yaratıcı olamayacağınız anlamına da gelmiyor; tam tersi, kelimelerin, kavramların ve fikirlerin sihrini kullanarak dünyaya bambaşka bir pencereden bakıyor olabilirsiniz.
Afantazya nedir?
Afant ne demek merak edenler için hemen açıklayalım. Bu durum, zihninizde görüntü oluşturamamak demektir. Evet, kulağa tuhaf gelebilir ama bazı insanlar bir elmayı düşündüğünde onu zihninde gerçekten görebilirken, afantazisi (aphantasia) olanlar için bu sadece bir fikirden ibarettir. Görüntü yok, sadece kavram var. Sanki zihninizde bir televizyon var ama fişe takılmamış gibi düşünün! Afantazya’ya zihin körlüğü de deniyor. Yani zihin körlüğü nedir diye merak ediyorsanız afantazya ile aynı şey!
Hayal kuramayan insanlara ne denir?
Bu kişilere “afantazik” deniyor. Afantazya (aphantasia) sahibi kişiler hayal kuramaz mı? Elbette kurarlar! Ama onların hayalleri görsel değil, kavramsaldır. Bir at düşün desek, nasıl göründüğünü değil, “at” fikrini sana anlatabilirler. Resim yerine kelimeyle düşünürler.
Şimdilik afantazya (aphantasia) için bir tedavi ya da geçme durumu söz konusu değil. Yani bu bir “bozukluk” değil, beynin farklı bir çalışma şekli. Kimileri görsel düşünür, kimileri kelimelerle, kimileri de tamamen soyut kavramlarla.
Zihin körlüğü belirtileri nelerdir?
Bazı kişiler farkında bile olmadan afantaziktir. Belirtiler şöyle sıralanabilir:
Zihninizde resim canlandıramıyorsanız,
Hatıralarınızda olayları görsel olarak değil, kelimelerle hatırlıyorsanız,
Bir hikâye okurken karakterlerin yüzlerini, mekanları gözünüzde canlandıramıyorsanız,
“Gözlerinin önüne getir” dendiğinde bir şey göremiyorsanız…
Bunlar, afantazinin tipik işaretleridir.
Afantazya neden olur?
Zihin körlüğü neden olur? İki ana sebep var:
Doğuştan (konjenital) afantazya
Bazı insanlar doğuştan böyle. Zihinleri imgeler üretmiyor. Genetik olabileceği düşünülüyor. Ailede başka birinde de olabilir. Bu bir çeşit nöroçeşitlilik. Yani beyinlerin farklı çalışması. Otizm spektrumundaki bazı bireylerde de afantazya görülme ihtimali daha yüksek.
Edinilmiş afantazya
Sonradan gelişen türü. Travmatik beyin hasarı, felç, bazı hastalıklar veya zihinsel durumlar (depresyon, disosiyatif bozukluklar gibi) afantaziyi tetikleyebilir. Bazen sadece ilaç ya da madde etkisiyle de geçici afantazi yaşanabiliyor.
Afantazi ne kadar yaygın?
Sanılanın aksine az kişi bu durumu yaşıyor. Tahminlere göre nüfusun sadece %2 ila %4’ü afantazik. Ama işin ilginç tarafı: birçok kişi bunun farkında değil! Çünkü herkesin düşünce biçiminin aynı olduğunu sanıyorlar. Yani bu sayı aslında daha fazla olabilir.
Hayal gücü “var” ya da “yok” şeklinde değil, bir skala gibi işler.
Afantazikler hiçbir imge göremezken, hiperfantazikler ise zihninde aşırı net, gerçekçi görüntüler yaratabilir. Arada kalanlar ise düşük ya da orta seviye görselleştirme gücüne sahiptir. Üstelik bu sadece görüntüyle sınırlı değil! Ses, koku, tat, dokunma gibi duyuların da zihinsel canlandırması olabilir. Bunların hepsinin eksikliği varsa buna total (ya da multisensoriyel) afantazi denir.
Afantazisi olan kişiler hayal kuramaz demek doğru değil. Onlar yalnızca görsel hayal kurmazlar. Kavramsal olarak düşünürler, detaylı fikirler üretirler
Bu da onları bilim, yazılım, girişimcilik gibi alanlarda oldukça başarılı yapabilir. Hatta birçok ünlü insanın da afantazisi olduğu biliniyor:
Pixar’ın kurucusu Ed Catmull Genetikçi Craig Venter Mozilla Firefox’un yaratıcısı Blake Ross Yazar John Green
Metakognisyon ve afantazya
Afantazya (aphantasia), düşünce üzerine düşünmeyi (metakognisyon) tetikleyen ilginç bir keşiftir. Kendinize şu soruları sorduğunuz oldu mu?
“Ben nasıl hayal kuruyorum?”
“Gördüklerimi gerçekten mi görüyorum?”
“Zihnimdeki resimler ne kadar kalıcı?”
Eğer bu yazıyı okurken kendinizi sorguluyorsanız, zihninizin işleyişini keşfetmeye başlamışsınız demektir.
