Bakteriden Protein Olur mu?

Kısa cevap: Evet, olur. Bazı bakteriler o kadar çok protein içerir ki kurutulduklarında elde edilen tozun yarısından fazlası protein olur. Bilim insanları bu bakterileri büyük, kapalı kaplarda çoğaltıp protein tozu üretebiliyor. Ama bu ürünler henüz market raflarında yok denecek kadar az.

“Bakteri” deyince çoğumuzun aklına hastalık gelir. Oysa yoğurdu, peyniri, turşuyu da bakteriler sayesinde yiyoruz. Yani her bakteri zararlı değil. Gelin, bakteriden protein işinin aslında ne olduğuna birlikte bakalım.

1. Bakteri proteini ne demek?

Burada bakterinin içinden ayrıca bir protein “çekilip” çıkarılmıyor. Bakteriler çoğaltılıyor, sonra işlenip kurutularak toza dönüştürülüyor. Bu tozun içinde proteinin yanında biraz yağ, vitamin ve mineral de bulunuyor.

Bilim insanları buna “tek hücre proteini” diyor. Aynı yöntemle maya, mantar ve mikroskobik yosunlardan da protein elde edilebiliyor. Bu fikir yeni değil; ilk kez 1960’larda konuşulmaya başlandı.

2. Daha önce denendi mi?

Evet. 1970’lerde İngiltere’de bir kimya şirketi bakteriden protein üretti ve bunu domuz yemi olarak sattı. Ürün işe yarıyordu, ama pahalıya geliyordu. Piyasaya daha ucuz yemler çıkınca üretim durduruldu. Bugün de bakteri proteinleri en çok hayvan ve balık yeminde kullanılıyor.

3. Nasıl üretiliyor?

Hamurun mayalanmasını düşünün: maya, sıcak ve besinli ortamda çoğalır. Bakteriler de büyük, kapalı ve tertemiz tanklarda benzer şekilde çoğaltılıyor. İşin ilginç yanı şu: Bazı bakteriler şekerle değil, gazlarla beslenebiliyor. En çok konuşulan yöntem kabaca şöyle işliyor:

1. Güneş ya da rüzgârdan gelen elektrikle su ayrıştırılıyor ve hidrojen gazı elde ediliyor.
2. Hidrojen; karbondioksit ve birkaç mineralle birlikte tanka veriliyor.
3. Bakteriler bu “gaz yemeğiyle” beslenip hızla çoğalıyor.
4. Bakteriler toplanıyor, ısıtılarak işleniyor ve kurutulup toza çevriliyor.

Yani bu bakteriler, bitkiler gibi karbondioksiti kullanıyor ama tarlaya ve güneş ışığına ihtiyaç duymuyor. Bir başka yöntemde ise bakteriler doğal gazla (metan) besleniyor. Bu yöntem şimdilik hayvan yemi üretiminde kullanılıyor.

4. Besleyici mi?

Protein açısından oldukça zengin. Kurutulmuş bakteri tozunun genellikle yarısından fazlası, bazen dörtte üçü proteindir. İçinde, vücudumuzun kendi üretemediği ve mutlaka besinlerle alması gereken amino asitler (proteinin yapı taşları) bulunuyor. Ayrıca bir miktar B vitamini de içeriyor.

Ama her bakteri aynı kalitede değil:

• Bazı araştırmalarda, bazı amino asitler tofu ve balığa göre daha düşük bulundu.
• Sindirimi bitkisel proteinlerden daha kolay, ama etten biraz daha zor olabiliyor.

Yani besin değeri, hangi bakterinin ve nasıl üretildiğine göre değişiyor.

5. Güvenli mi?

Doğru işlenip resmi kontrollerden geçtiğinde güvenli kabul edilebiliyor. Ama bakteriler ham hâliyle yenmeye uygun değil. Bunun dört nedeni var:

1. Ürik asit meselesi. Hızlı çoğalan bakteriler, hücrenin genetik malzemelerinden biri olan RNA’dan çok fazla içerir. Bu madde vücutta ürik aside dönüşür. Ürik asit fazla yükselirse gut hastalığı ve böbrek taşı riski artar.

Bu yüzden uluslararası bir uzman grubu, bu tür ürünlerden gelen RNA’nın günde 2 gramı geçmemesini önermiş. 2022’de yapılan bir çalışmada, RNA’sı azaltılmamış bir ürünü bir hafta boyunca yiyen sağlıklı gençlerde kan ürik asidi normalin üzerine çıktı. Bu nedenle üreticiler ürünü ısıtarak RNA miktarını büyük ölçüde düşürüyor.

2. Hücre duvarındaki maddeler. Bazı bakterilerin duvarında ateşe yol açabilen maddeler (endotoksin) bulunur. Bunlar ısıl işlemle etkisiz hâle getirilebiliyor.

3. Alerji. Her yeni besinde olduğu gibi, alerji yapıp yapmadığı ayrıca test edilmeli.

4. Ham madde. Bakteriler atık su gibi kaynaklarla beslenirse zararlı maddeler ürüne geçebilir. Bu yüzden insan gıdası için temiz, gıdaya uygun ham maddeler kullanılıyor.

Avrupa Birliği’nde bu ürünler “yeni gıda” sayılıyor. Yani satışa çıkmadan önce ayrı ve sıkı bir güvenlik incelemesinden geçmek zorundalar.

6. Doğaya faydası var mı?

Bilim insanlarının bu konuya bu kadar ilgi göstermesinin asıl nedeni bu.

• Bilgisayar hesaplamalarına göre, güneş enerjisiyle üretilen bakteri proteini, aynı miktarda protein veren soya tarlasının yaklaşık onda biri kadar alana ihtiyaç duyuyor.
• Üretim kapalı tanklarda yapıldığı için tarlaya, bol suya ve doğrudan güneş ışığına bağımlı değil.

Ama bazı “amalar” da var:

• Bu rakamlar çoğunlukla hesaplamalara dayanıyor; büyük fabrikalardan gelen gerçek veriler henüz az.
• Çevreye faydası, kullanılan elektriğin güneş ve rüzgâr gibi temiz kaynaklardan gelmesine bağlı.
• Doğal gazla yapılan üretim ise bugün büyük ölçüde fosil yakıta dayanıyor.
• Maliyet ve büyük ölçekte üretim hâlâ çözülmeyi bekleyen sorunlar.

7. Markette satılıyor mu?

Henüz pek değil. Bakteri proteinleri bugün en çok hayvan ve balık yeminde kullanılıyor.

Bakteri proteini şimdilik dünyada sadece birkaç ülkede ve sınırlı ürünlerde karşımıza çıkıyor.

Son söz

Bakteriden protein olur. Hem de proteini bol, değerli amino asitler içeren ve doğaya daha az yük getirebilecek bir protein. Ama sofralarımıza gelmesi için önce iyi işlenmesi, test edilmesi ve resmi izin alması gerekiyor. Bu süreç dünyada hâlâ devam ediyor.