Schadenfreude Anlayışı: Başkasının Talihsizliğinden Keyif Almak

Sosyal medyada sürekli başarı hikâyeleri görüyoruz. Terfi alanlar, mükemmel tatiller yapanlar, hayallerine kavuşanlar… Ancak bazen tam tersine denk geldiğimizde, yani sürekli övünen birinin hata yaptığını ya da kibirli görünen bir kişinin başarısız olduğunu gördüğümüzde içimizde küçük bir memnuniyet hissi oluşabiliyor. İşte bu duyguya psikolojide “schadenfreude” adı veriliyor.

Almanca kökenli olan schadenfreude, “zarar” anlamına gelen Schaden ile “sevinç” anlamına gelen Freude kelimelerinin birleşiminden oluşuyor. En basit tanımıyla, bir başkasının yaşadığı talihsizlik karşısında hissedilen memnuniyet duygusunu ifade ediyor.

1. Herkes zaman zaman hissedebilir

Schadenfreude kulağa rahatsız edici gelse de psikologlar bunun oldukça yaygın bir duygu olduğunu belirtiyor. Araştırmalar, insanların büyük bölümünün hayatlarının farklı dönemlerinde bu hissi deneyimlediğini gösteriyor. Hatta bu duygunun çok küçük yaşlardan itibaren ortaya çıkabildiği düşünülüyor. Elbette burada önemli olan nokta, başkasının acı çekmesini istemek ile yaşanan bir başarısızlık karşısında anlık bir tatmin hissetmek arasındaki fark. Schadenfreude genellikle planlı bir kötülükten değil, insanın sosyal karşılaştırma eğiliminden besleniyor.

2. Adalet duygusu işin içinde olabilir

Bu hissin en yaygın kaynaklarından biri adalet algısı. Kuralları sürekli ihlal eden birinin sonunda bunun bedelini ödediğini görmek birçok kişide tatmin duygusu yaratabiliyor. Çünkü olay, sadece kişinin yaşadığı talihsizlik olarak değil, aynı zamanda “hak ettiğini bulması” şeklinde yorumlanıyor. Sırayı kaynak yapan kişinin uçağı kaçırması ya da sürekli başkalarının emeğini sahiplenen bir çalışanın sonunda eleştirilmesi gibi durumlar bu kategoriye örnek gösterilebilir.

3. Kıyaslama mekanizması da etkili

İnsanlar farkında olmadan kendilerini başkalarıyla kıyaslıyor. Özellikle başarılı, popüler veya ulaşılması zor görünen kişiler söz konusu olduğunda bu karşılaştırmalar daha yoğun yaşanabiliyor. Böyle bir kişinin hata yapması ya da başarısız olması, bazı insanlarda kendi konumlarını daha iyi hissetmelerine yol açabiliyor. Bu nedenle schadenfreude çoğu zaman kıskançlık, rekabet ve özsaygı gibi kavramlarla birlikte inceleniyor.

4. Takım tutar gibi davranmak

Futbol rekabetleri, siyasi kutuplaşmalar ya da fan toplulukları da schadenfreude için verimli alanlar yaratabiliyor. Rakip takımın yenilmesi, karşı görüşteki bir grubun hata yapması veya uzun süredir eleştirilen bir ünlünün zor durumda kalması bazı kişilerde memnuniyet yaratabiliyor. Çünkü insanlar kendilerini ait oldukları grubun başarısıyla özdeşleştirme eğiliminde oluyor.

Bir başka deyişle rakibin kaybetmesi, bazen kendi grubunun kazanması kadar tatmin edici hissedilebiliyor.

5. Sosyal medya bu duyguyu güçlendiriyor olabilir

Uzmanlara göre sosyal medya ortamı schadenfreude duygusunun daha görünür hale gelmesine katkıda bulunuyor. Ekran aracılığıyla kurulan iletişim, karşımızdaki kişinin yaşadığı olayı daha uzak ve soyut algılamamıza neden olabiliyor. Bu da empatiyi azaltırken alaycı veya memnuniyet dolu tepkilerin daha kolay ortaya çıkmasına zemin hazırlayabiliyor. Özellikle ünlülerin, fenomenlerin veya politikacıların yaşadığı krizlerin internette hızla yayılması bunun dikkat çekici örneklerinden biri.

6. Peki bu duygu bizi kötü biri yapar mı?

Psikologlar tek başına schadenfreude hissetmenin kişiyi kötü biri yapmadığını söylüyor. Çünkü bu duygu insan psikolojisinin karmaşık ve doğal parçalarından biri olarak kabul ediliyor. Önemli olan, bu hissin sürekli hale gelmemesi ve başkalarının acısından beslenen bir davranış biçimine dönüşmemesi.

Sonuçta hepimiz zaman zaman birinin talihsizliğine istemsizce gülümseyebiliriz. Bu anlar, insan doğasının pek de konuşulmayan ama oldukça yaygın taraflarından birini ortaya çıkarıyor: Başkalarının hikâyeleri üzerinden kendimizi anlamaya çalışıyoruz.