Sonbahar Ekinoksunun Başladığı 23 Eylül Hakkında Bilmeniz Gereken 6 Şey

Gündüz ve gecenin eşitliği olarak bilinen ekinoks, aslında Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketiyle ilgili önemli bir astronomik dönüm noktası. Ekinoks sırasında Güneş’in merkezinden geçen ışınlar Ekvator’a dik gelir ve Dünya’nın aydınlanma çemberi kutuplardan geçer.

2026 sonbahar ekinoksu, Türkiye saatiyle 23 Eylül saat 03.05’te gerçekleşecek. Bu anla birlikte Kuzey Yarım Küre’de astronomik sonbahar başlarken Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlayacak.

Yılda iki kez gerçekleşen ekinokslar, ilkbahar ve sonbaharın astronomik başlangıçlarını belirliyor. Ancak sıkça söylendiği gibi ekinoks gününde dünyanın her yerinde tam olarak 12 saat gündüz ve 12 saat gece yaşanmıyor. Bunun nedeni, Güneş’in gökyüzünde görünen çapı ve atmosferin ışığı kırması gibi etkenler. İstanbul’da örneğin 23 Eylül’de gün uzunluğu yaklaşık 12 saat 8 dakika olacak.

Peki, havaların serinlemeye başladığı, yaprakların renk değiştirdiği ve günlerin giderek kısaldığı bu dönemin astronomi açısından başka hangi özellikleri var? Sonbahar ekinoksu hakkında bilinmesi gereken 6 şeye bakıyoruz.

1. Sonbahar ekinoksu neden gerçekleşir?

Mevsimlerin ve yıl boyunca gündüz-gece sürelerinin değişmesinin temel nedeni, Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünün, Güneş çevresindeki yörüngesine göre yaklaşık 23,4 derecelik bir eğime sahip olmasıdır. Dünya Güneş’in çevresinde dolanırken bu eğim nedeniyle yılın farklı dönemlerinde Kuzey ve Güney Yarım Küreler Güneş’e farklı açılarla yönelir.

Ekinokslar ise bu döngünün iki önemli dönüm noktasıdır. Mart ve eylül ekinokslarında Güneş’in merkezi Ekvator düzlemini keser ve iki yarım küre de Güneş’ten yaklaşık eşit miktarda ışık alır. Eylül ekinoksuyla birlikte Kuzey Yarım Küre yazdan sonbahara ilerlerken Güney Yarım Küre’de ilkbahar başlar.

23 Eylül’deki ekinokstan sonra Güneş’in gökyüzündeki görünür yolu güneye doğru ilerlemeye devam eder. Kuzey Yarım Küre’de günler giderek kısalırken geceler uzar; Güney Yarım Küre’de ise bunun tam tersi yaşanır. Yani ekinoks, Güneş’in ışınlarının bir yarım küreden diğerine bir anda geçtiği bir an değil, mevsimsel döngüdeki astronomik geçiş noktasıdır.

2. 23 Eylül’de kaç saat gece kaç saat gündüz olacak?

Ekinoks denince akla ilk olarak gece ve gündüzün eşit olması geliyor. Ancak ekinoks gününde Dünya’nın her yerinde tam olarak 12 saat gündüz ve 12 saat gece yaşanmıyor. Bunun temel nedenleri arasında atmosferin Güneş ışığını kırması ve gün uzunluğunun hesaplanırken Güneş’in merkezinin değil, görünen üst kenarının esas alınması bulunuyor.

23 Eylül 2026’da İstanbul’da Güneş 06.52’de doğacak ve 18.59’da batacak. Böylece gündüz yaklaşık 12 saat 7 dakika 30 saniye, gece ise yaklaşık 11 saat 52 dakika 30 saniye sürecek.

Yani ekinoks, adının çağrıştırdığı gibi her noktada gece ve gündüzün saniyesi saniyesine eşitlendiği bir gün değil. Gerçek gece-gündüz eşitliği, konuma göre ekinokstan birkaç gün önce veya sonra gerçekleşebiliyor.

3. Bir şehir efsanesi olan ekinoks sırasında yumurtaların dik durması doğru mu?

Ekinoksla ilgili en popüler şehir efsanelerinden biri, bu günlerde yumurtaların herhangi bir destek olmadan dik durabildiği iddiası. Bu inanış özellikle ilkbahar ekinoksuyla ilişkilendiriliyor ve Çin’de ekinoks döneminde yumurta dengeleme geleneğinin bulunduğuna dair anlatılar uzun zamandır dolaşımda.

Ancak bunun bilimsel bir dayanağı yok. Ekinoks sırasında Dünya’nın Güneş’e göre konumu, yerçekimini yumurtaları dik tutacak şekilde değiştirmiyor. Ekinoksun gerçekleşmesi de Dünya’nın çekim kuvvetinde yumurtanın dengesini etkileyecek bir değişikliğe neden olmuyor.

Üstelik yumurtanın dik durabilmesi için ekinoksu beklemek gerekmiyor. Yumurtanın şekli, ağırlık merkezi ve yüzeyin ne kadar düz olduğu gibi faktörler uygun olduğunda, yılın herhangi bir gününde yeterince sabırla bir yumurtayı dik tutmak mümkün. Yani mesele ekinoks değil, biraz denge ve biraz da el becerisi.

4. Yaprakların rengi ne zaman değişmeye başlar?

İlkbahar ve yaz boyunca yapraklardaki klorofil, bitkilerin Güneş ışığını fotosentez yoluyla enerjiye dönüştürmesine yardımcı olur. Yaprakların yeşil görünmesini sağlayan da büyük ölçüde bu pigmenttir.

Sonbahar yaklaşırken günlerin kısalması ve sıcaklıkların düşmesiyle birlikte birçok ağaç, kışa hazırlanırken klorofil üretimini azaltır ve mevcut klorofil parçalanmaya başlar. Böylece yapraklarda zaten bulunan sarı ve turuncu pigmentler daha görünür hale gelir. Karotenoidler bu renklerin oluşmasında rol oynar. Bazı ağaç türlerinde ise sonbaharda antosiyanin adı verilen kırmızı pigmentler de üretilir ve yaprakların kırmızı ya da mor tonlara bürünmesini sağlar.

Yaprakların ne zaman renk değiştireceği ise her yerde aynı değildir. Ağaç türü, sıcaklık, gün uzunluğu, güneş ışığı ve yağış koşulları sonbahar renklerinin zamanlamasını ve yoğunluğunu etkileyebilir. Bu nedenle bazı ağaçlar eylül sonunda renk değiştirmeye başlarken, bazıları ekim hatta kasım aylarına kadar yeşil kalabilir.

5. Dünya üzerinde ekinoks sırasında büyüleyici görünen bir yer var mı?

Ekinoks denince akla gelen en etkileyici yapılardan biri, Meksika’nın Yucatán Yarımadası’ndaki Chichén Itzá antik kentinde bulunan Kukulkan Piramidi. Maya uygarlığına ait piramidin dört cephesinde 91’er basamak bulunur. Dört cephenin toplamına en üstteki platform da eklendiğinde 365 sayısına ulaşılır.

Ekinoks döneminde Güneş’in konumu nedeniyle piramidin kuzeybatı merdivenlerinde üçgen gölgeler oluşur. Bu gölgeler, merdivenin dibindeki yılan başına doğru uzanarak kıvrılan bir yılanın gövdesini andırır. Görüntü, Kukulkan’ın yeryüzüne inişiyle ilişkilendirilir.

6. Diğer gezegenlerde ekinoks var mı?

Evet. Güneş Sistemi’ndeki gezegenlerin eksen eğimleri birbirinden farklı olduğu için çoğunda mevsimler ve ekinokslar görülür. Ancak mevsimlerin uzunluğu ve ne kadar belirgin olduğu gezegenin eksen eğimine ve Güneş etrafındaki dolanma süresine göre değişir.

Örneğin Mars’ın eksen eğimi Dünya’nınkine oldukça yakın olduğu için mevsim döngüsü de benzerlik gösterir. Uranüs ise yaklaşık 98 derecelik eksen eğimi nedeniyle çok daha sıra dışı mevsimler yaşar. Bazı gezegenlerde ise eksen eğimi çok düşük olduğundan mevsimsel değişimler oldukça sınırlıdır.