“Keşke o dönemde yaşasaydım!” Hepimiz hayatımızın bir noktasında bu cümleyi kurmuşuzdur, değil mi? Kimi zamanda eski İstanbul’un sokaklarında yürümeyi hayal ederiz, kimi zamanda 1920’lerin Paris kafelerinde Sartre’a selam çakmayı… Belki de sadece teknolojiden, sosyal medyadan, zam yağmurundan kaçma arzusudur bu. Ama insanlık tarihine şöyle uzaktan bir baktığınızda, bazı dönemlerin gerçekten diğerlerinden daha “yaşanılır” göründüğünü fark edersiniz. Öyle ki bazı zamanlar adeta “altın çağ” olarak parlıyor! Tarih boyunca insanlar bazen gerçekten şanslıydı. Elbette her dönemin arka sokakları, gölgede kalmış gerçekleri var ama bazı çağlar var ki, insanın içinden “Zaman makinesi olsa da şöyle bir hafta sonu kaçamağı yapsam!” dedirtiyor. İşte insanlık tarihinde yaşanabilecek en iyi zamanlar
1. Savaş sonrası Amerika Birleşik Devletleri
İnsanlık tarihinde yaşanabilecek en iyi dönemler listemize başlıyoruz! İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Amerika Birleşik Devletleri tam anlamıyla çağ atladı! Ekonomi resmen şahlandı. Bugün lüks sayılan şeyler—televizyon, araba, hatta müstakil evler—o zamanlarda mavi yakalı işçiler için bile ulaşılabilir hale geldi.
Bir düşünün: Fabrika işçisisiniz ve bir anda kendi arabanızla işe gidiyor, akşam televizyonunuzu açıp ailenizle dizilerinizi izliyorsunuz! Maaşlar yükseldi, çalışma saatleri daha insani hale geldi (haftalık 40 saat norm oldu), hatta ücretli tatil kavramı bile hayatımıza girdi. Ve alışveriş merkezleri… 1940’ların başında sadece 8 tane varken, 1960’a geldiğimizde bu sayı 3.840’a fırladı! Adeta alışveriş cenneti olmuştu Amerika.
Ama her şey toz pembe miydi? Tabii ki hayır!
Bu refah tablosunun dışına itilen büyük bir kesim vardı: Siyahiler, Latin Amerikalılar ve diğer etnik azınlıklar hâlâ ciddi bir ayrımcılıkla mücadele ediyordu. Kadınlar ise savaş yıllarında fabrikalarda çalıştıktan sonra, “tekrar ev hanımı” olmaya zorlanıyordu.
Bir de Soğuk Savaş gerçeği vardı. Rusya ile olan gerilim, insanların günlük yaşamında bile atom bombasından korkmasına neden oluyordu. Barış vardı ama bir yandan da herkesin aklında “ya savaş çıkarsa?” endişesi vardı.
2. M.Ö. 5. yüzyıl Atina
O dönemin Atinası, eşitlik kavramını hayata geçirmişti. En azından erkek vatandaşlar için. Kim olduğunuz, ne kadar paranız olduğu pek önemli değildi; fikirleriniz değerliydi. Bu, günümüz demokrasi anlayışının temellerini attı.
Hayal edin: Hamamda Platon’la yan yana oturuyorsunuz, Hipokrat biraz sonra gelip size tıptan bahsediyor, Aristoteles ise sırada bekliyor! Atina kültür açısından da dopdoluydu. Tiyatro, sanat, mimari… Her köşe başında başka bir entelektüel sohbete denk gelebilirdiniz. Gündelik hayatta meyve, peynir ve şarapla ekmek—basit ama zevkli bir sofraya oturuyordunuz. Ve evet, su kadar şarap tüketiliyordu.
Peki kötü tarafları neydi?
Ne yazık ki bu eşitlik sadece erkek vatandaşlar içindi. Kadınlar çoğunlukla evde oturmakla yükümlüydü ve sadece birkaçına eğitim hakkı tanınıyordu. Kölelik sistemi de yaygındı. Bazı köleler iyi eğitilmiş ve öğretmenlik yapıyorlardı ama yasal anlamda insan değil, “mülk” sayılıyorlardı. Yani, Atina’nın medeniyetin temellerini atarken bile bir adaletsizlik gölgesi vardı.
3. Pax Romana
MS 1. yüzyılda Roma o kadar genişlemişti ki savaşacak kimse kalmamıştı! Sonuç? Pax Romana: Yani Roma Barışı. Bu dönemde barış ve istikrar hâkimdi. Ordu savaşmıyordu ama düzeni sağlıyordu. Denizler korsanlardan temizlenmişti!
Bu sakinlik sayesinde Roma, yollar inşa etti, ticareti geliştirdi, şehirleri büyüttü. İmparatorlar Nerva, Trajan, Hadrian ve Antoninus gibi isimler yönetimdeydi ve halk kendini güvende hissediyordu. Bu dönemi tarihçi Edward Gibbon bile “insanlık tarihinin en huzurlu zamanları” olarak tanımlamış.
Ama elbette Roma’nın da karanlık yüzü vardı…
Kölelik burada da sistemin bir parçasıydı. Hatta bazı köleler, gladyatör olarak arenalarda dövüşmeye zorlanıyordu. Üstelik Roma şehirleri oldukça kalabalıktı ve hijyen konusunda sınıfta kalıyorlardı. Sokaklarda hayvan leşleri, açıkta akan lağım suları ve kötü kokular… Antik Roma, tarihi büyük olsa da yaşaması pek de kolay bir yer değildi.
4. Rönesans İtalyası
Kara Veba’nın ardından Avrupa büyük bir yıkım yaşadı, ama İtalya bu felaketten bambaşka bir şekilde çıktı. Rönesans, kelime anlamıyla “yeniden doğuş”, tam da bu dönem için uygun!
İşçiler vebadan sonra daha değerli hale geldi. Ücretler arttı, hayat standartları iyileşti. Zengin aileler—özellikle Medici ailesi—sanata ve bilime yatırım yaptı. Michelangelo, Leonardo da Vinci, Raphael gibi isimler bu dönemde parladı. Yani Floransa’da yürürken bir köşe başında Galileo’ya rastlayabilir, bir atölyede Michelangelo’nun bir heykel üzerinde çalışmasına şahit olabilirdiniz.
Peki her şey güllük gülistanlık mıydı?
Maalesef hayır. Toplumun büyük bir kısmı hâlâ köylüydü ve kıt kanaat geçiniyordu. Politik güç zengin tüccarların elindeydi ve bu zenginlik genellikle köle emeğine dayanıyordu. Kadınlar yine erkeklerin gölgesindeydi. Siyasi hakları yoktu ve çoğu zaman sadece “güzel görünmeleri” bekleniyordu. İnsanlık tarihinde yaşanabilecek en iyi zamanlar yazımıza devam ediyoruz.
Meiji Dönemi, Japonya’nın “Hadi artık biz de modernleşelim!” dediği dönemin tam karşılığı. İmparator gücü eline aldı. Samuraylar biraz bozuldu ama ülke yepyeni bir sayfa açtı. Yeni hükümet sosyal yapıyı sil baştan düzenledi. Sonuç mu? Japonya roket hızıyla gelişti. Ulaşım ağı kuruldu, eğitim sistemi yenilendi, güçlü bir ordu oluşturuldu.
Ve en etkileyici kısmı: Rusya gibi bir devi savaşta yenip herkesi “Vay be!” dedirtti. Japonya, korkmadan ticarete başladı.
Peki her şey güllük gülistanlık mıydı?
Tabii ki, hayır. Geleneksel hayatı sevenler için işler pek iyi gitmedi. Batı tarzı yaşam yayılırken, eski değerler bir kenara atıldı. Sanayileşmenin çevreye zarar verdiği de cabası. En büyük hayal kırıklığını ise samuraylar yaşadı. “Onurumuz, katanamız, gücümüz!” derken kendilerini masa başında memur olarak buldular. Bazıları iş bulmakta zorlandı. Bir dönem halkın gururu olan bu insanlar, yepyeni bir düzende kendilerine yer aramak zorunda kaldı.
6. M.Ö. 1100 Mısır
Mısır sadece piramitlerden ibaret değil! Bu dönemde bilim, teknoloji, mimari ve tıpta o kadar ilerilerdi ki bazı şeyleri günümüzde bile yeni keşfettik sanıyoruz. Düşünsenize; nefes ferahlatıcılar, diş macunu, depresyon için bitkisel ilaçlar, hatta masa oyunları bile vardı!
Üstelik kadın-erkek eşitliğinde çağ atlamışlardı. Kadınlar doktor, rahip, hatta yazıcı olabiliyordu. Özgürlükçü ruhları takdire şayan! Ahiret inancı sayesinde de ölüm onlar için korkulacak bir son değil, sıradan bir geçişti. Hayat onlar için keyifli, düzenli ve huzurluydu.
Ama her şey kusursuz değildi.
Tabii ki bu şaşalı yaşam tarzı birilerinin sırtından inşa edildi: köleler. Genellikle savaş esirleri ya da suçlular, neredeyse hiç hakka sahip olmadan çalıştırılıyordu. Sosyal sınıfın “doğuştan belirlendiğine” inanan Mısırlılar, kölelere fazla merhametli davranmıyordu.
7. Neolitik Avrupa
Bugünkü gibi sürekli koşturduğunuz, bir şeylere yetişmek zorunda olduğunuz bir hayat düşünmeyin. Neolitik dönemde insanlar küçük, eşitlikçi topluluklarda yaşıyordu. Herkesin birbiriyle bağı güçlüydü çünkü birlikte hayatta kalmaları gerekiyordu.
İş yok, stres yok, tüketim baskısı yok! Yaşam beklentisi sandığınızdan daha uzundu ve sanata, dine bile zaman kalıyordu. Henüz savaş, ırkçılık ya da sınıf ayrımı gibi toksik icatlar yoktu. Gerçekten huzurlu bir dünya hayal edin.
Ama eksik kalan şeyler de vardı.
Toplumun bu kadar eşit olması, uzmanlaşmayı da engelliyordu. Herkes yiyecek toplamakla meşguldü. Teknolojik ya da bilimsel gelişmeler yavaştı çünkü kimsenin buna zamanı yoktu.
8. 14. yüzyıl Timbuktu (Mali)
Timbuktu denince aklınıza sadece “uzak bir yer” geliyorsa, sıkı durun: burası 14. yüzyılda dünyanın en zengin şehirlerinden biriydi! Mali Krallığı, ticaret yollarını kontrol ediyordu ve başlarında da efsanevi bir lider vardı: Mansa Musa!
Timbuktu onun döneminde bir bilim, kültür ve zenginlik merkezi haline geldi. Devasa kütüphaneler, üniversiteler, camiler ve yüzlerce okul inşa edildi. Altın ve bakır madenleriyle doluydu, ama konumu o kadar izoleydi ki kimse kolay kolay istila edemedi.
Mansa Musa Mısır’a gittiğinde o kadar çok altın dağıttı ki, ülkenin ekonomisi yıllarca sarsıldı. Ama işin güzeli şu ki, ülkenin anayasası herkese eşit haklar tanıyordu, kadınlara ve kölelere bile!
Peki kötü tarafı?
Tüm bu güzellikler Mansa Musa’nın sağlığında mümkündü. Ölümünden sonra işler çorap söküğü gibi bozuldu. İmparatorluk hızla zayıfladı. Bir de halk altın külçelerine sahip değildi. Ticaret için deniz kabukları ya da altın tozu kullanıyorlardı. Ve sıcak… Ah, o Sahra sıcağı! Klimalar henüz icat edilmemişti, dolayısıyla ne kadar kültürlü olursanız olun, ter içinde kalmanız kaçınılmazdı. İnsanlık tarihinde yaşanabilecek en iyi zamanlar yazımıza devam ediyoruz.
Avrupalılar haritalarını çizerken “burada canavarlar var” yazarken, Polinezyalılar çoktan Pasifik Okyanusu’nun dört bir yanını dolaşıyordu! Üstelik bu yolculuklar öyle teknolojik gemilerle değil, tahta kanolarla yapılıyordu. Hayal edin: Okyanusun ortasında, gökyüzüne ve yıldızlara bakarak yön bulan bir denizci, yepyeni adalar keşfediyor! Yeni Zelanda, Paskalya Adası ve Hawaii… Hepsi bu cesur denizcilerin ayak bastığı topraklardı. Üstelik yanlarında sadece macera değil, yeni yiyecekler, bitkiler ve hayvanlar da getirdiler.
Tabii ki, her şey kusursuz değildi. Ne yazık ki her güzel dönemin bir durağanlık anı olur. Arkeologlar bu keşiflerin neden durduğunu tam olarak çözemedi. Ancak bilinen şu ki, adalar arasında zamanla toprak kavgaları çıktı. Kimi zaman bir kaşif evine döndüğünde, rakip bir kabilenin ailesini kaçırdığını öğrenebiliyordu. Birlik ruhu zamanla çatışmalara dönüştü.
10. 8. yüzyıl Bağdat
Bağdat sadece çölün ortasındaki bir şehir değildi, adeta bir bilgi yıldızıydı! Düşünün: Çarşılar, çeşmeler, mis gibi kokan bahçeler, yükselen camiler ve her köşede bir okul. Hele o Bilgelik Evi! İmparatorluğun dört bir yanından gelen Yahudi, Hristiyan ve Müslüman alimler birlikte oturup felsefe, tıp, matematik ve astronomi üzerine kafa yoruyordu. Ve evet, bu bilginlere öyle böyle değil, günümüzün süper starları gibi maaşlar veriliyordu! Bilgi altın değerindeydi!
Ama her şey güllük gülistanlık mıydı? Değildi. Herkes aynı haklara sahip değildi. Müslüman olmayanlar inançlarını yaşasa da daha fazla vergi ödemek zorundaydılar ve ikinci sınıf vatandaş gibi görülüyorlardı. Ayrıca, şehirdeki zenginlik ve düzen Arap köle ticaretini de kolaylaştırdı. Bu büyük zihinlerin çağı, aynı zamanda adaletsizliğin de sahnesiydi.
11. 13. yüzyıl Cuzco (Peru)
Cuzco, sadece bir başkent değildi. Adeta yaşayan bir sanat eseriydi! Sarayların, tapınakların dışı altınla süslenmiş, hatta bazı tapınakların içinde gerçek altın ve gümüşten yapılmış “bahçeler” vardı. Su kanalları şehri besliyor, temizlik ve tarım mükemmel bir sistemle yürüyordu.
İnkalar her şeyi planlı yapardı. Yiyecekleri toplar, herkese ihtiyacına göre dağıtırlardı. Şefler için düzenlenen partiler öyle bir gecelik eğlence değil, aylarca sürerdi. Ve bu partilerin sonunda siyasi iş birlikleri, kamu projeleri ortaya çıkardı. Akıllıca değil mi? Ayrıca, tıbbi bilgileri o kadar ileriydi ki kafatası ameliyatlarını bile başarıyla yapabiliyorlardı!
Peki ya karanlık yüzü?
Her şey parıltılı görünse de çoğu insan zorlu hayatlar yaşıyordu. Köylüler dağların kurak yamaçlarında tarım yaparken, ürettikleri ürünlerin büyük kısmı hükümete gidiyordu. Erkekler, devlet için ücretsiz çalışmak zorundaydı. Tapınak inşası, tehlikeli köprü bakımları hep onların işiydi. Ve inanç sistemi… Bazen bu sistemin devamı için genç lamalar ve çocuklar kurban ediliyordu. Parlak bir medeniyetin altında ağır yükler vardı.
12. 11. yüzyıl Çin
İnsanlık tarihinde yaşanabilecek en iyi zamanlar yazımızın sonuna geldik. Song Hanedanı döneminde Çin, adeta geleceği yakaladı! Kağıt, matbaa, pusula ve çay keyfi bu dönemin yıldızlarıydı. Havai fişekler? Süs için vardı ama barutun icadı da bu döneme ait. Üstelik Çin barış içindeydi; tek bir imparatorun yönetimi altında insanlar güven içinde yaşıyordu.
Tarımda yapılan yenilikler ve küçük sanayilerin yükselişi sayesinde halk ekonomik güven içindeydi. Mallar daha verimli taşınıyor, ticaret patlıyordu. Orta sınıf büyüyor, insanlar hareketli şehirlere taşınıyordu. Hatta Marco Polo bile Çin şehirlerinin Avrupa’dan çok daha etkileyici olduğunu söylüyordu!
Ama eksisi yok muydu? Ne yazık ki kadınlar için işler pek iyi değildi. Yeni Konfüçyüsçü anlayış, kadınların yalnızca hizmet etmek için yaratıldığı fikrini destekliyordu. Ayak bağlama geleneği, kız çocuklarının ayaklarının büyümesini engellemek için onları acı içinde tutuyordu. Kültürel başarıların arkasında, kadınların bedensel ve ruhsal baskılarla yaşamak zorunda kaldığı bir dünya vardı.
