Hiç bir kapı koluna dokunduğunuzda aniden “çıt” diye bir elektrik çarpması yaşadınız mı? Ya da bir arkadaşınıza dokunduğunuzda küçük bir kıvılcım hissettiniz mi? Eğer cevabınız “evet” ise, tebrikler! Siz de statik elektriğin oyununa gelmişsiniz demektir. Ama merak etmeyin, bu doğanın en eğlenceli ve bazen sinir bozucu fiziksel olaylarından sadece biri. Peki ama neden bazı günler elektrik çarpmasına maruz kalırken diğer günler hiçbir şey hissetmiyoruz? Neden özellikle kış aylarında ya da halı üzerinde yürüdükten sonra kapı koluna dokununca küçük ama etkili bir şok yiyoruz? Daha da önemlisi, bu küçük elektriklenmeler zararlı mı yoksa tamamen masum mu? İşte vücuttaki statik elektrik hakkında bilmeniz gereken her şey…
Bir yere dokununca neden elektrik çarpar?
Bu olayı anlamak için biraz bilim konuşmamız gerekiyor. Ama endişelenmeyin, sıkıcı değil, aksine çok havalı!
Her şey atomlarla başlıyor. Etrafımızdaki her şey (evet, siz de dahil), proton, nötron ve elektronlardan oluşan atomlardan meydana gelir. Elektronlar, yani negatif yüklü parçacıklar, zaman zaman yer değiştirir. İşte statik elektrik de tam olarak bu noktada devreye giriyor. Bir yüzeye (halı, koltuk, kıyafet) sürtündüğünüzde, vücudunuz fazladan elektron kazanabilir.
Vücudunuzda normalden fazla elektron varsa, nötr veya pozitif yüklü bir şeye dokunduğunuzda, fazla elektronlar boşalır ve küçük bir elektrik çarpması hissedersiniz. Bu durum özellikle kuru havada daha sık yaşanır çünkü nem, elektriği dengelemeye yardımcı olur.
Toprak vücuttaki elektriği alır mı?
Evet, hem de nasıl! Topraklama, statik elektriği vücudumuzdan uzaklaştırmanın en iyi yollarından biridir. Elektrik her zaman daha az dirençli bir yola akmak ister. Toprak, elektriği güvenli bir şekilde emebilen büyük bir kütle olduğu için, çıplak ayakla yere basmak statik yükü anında nötralize eder.
Ayakkabılarınızı çıkarıp toprağa veya çimlere basın. Metalik bir yüzeye dokunun (örneğin, priz vidaları, metal bir çit). Topraklanmış bir nesneyi tutun (arabanın metal kısmı gibi). Bunlar vücudunuzdaki statik elektriği boşaltmanın basit ama etkili yolları!
Bir kişiye dokununca elektrik çarpması neden olur?
Eğer birine dokunduğunuzda “çat” diye küçük bir kıvılcım hissediyorsanız, tebrikler, anlık bir elektrik boşalması yaşadınız! Siz veya karşındaki kişi fazla statik yüklenmiş olabilir. Özellikle yünlü kıyafetler, sentetik kumaşlar ve halılar, elektron biriktirmeye bayılır.
İklim kuruysa, statik elektrik daha kolay birikir. Kış aylarında neden daha fazla şok yediğinizi merak ediyorsanız, suçlu kuru hava! Birbirinizden farklı yükler taşıyor olabilirsiniz. Siz negatif yüklüyseniz ve arkadaşınız daha pozitifse, buluştuğunuz anda bir elektrik boşalması yaşanır. Bu yüzden bazen biriyle el sıkıştığınızda veya sarıldığınızda hafif bir elektrik çarpması hissedebilirsiniz.
Dokunulan her yerden statik elektrik çarpması yaşamak normal mi?
Eğer sürekli elektrik çarpıyorsa, vücudunuz statik elektriği atamıyor olabilir. Bunun sebepleri:
Sentetik kıyafetler giyiyorsanız (naylon, polyester vb.), vücudunuz sürekli yüklenebilir.
Plastik tabanlı ayakkabılar statik yükün boşalmasını engeller. Deri veya kauçuk tabanlı ayakkabılar daha iyi bir seçenek olabilir.
Bulunduğunuz ortam aşırı kuru olabilir. Kuru hava, statik yükün vücutta birikmesini kolaylaştırır.
Ne yapabilirsiniz?
Nemlendirici kullanarak cildinizi nemli tutun.
Odaya hava nemlendirici koyun.
Pamuklu kıyafetler giyin ve sentetiklerden kaçının.
Arada sırada metalik yüzeylere ya da toprağa dokunarak elektrik yükünüzü boşaltın.
Vücuttaki statik elektrik hakkında bilmeniz gereken bir diğer şey de zararlı olup olmadığıdır. Ama önce statik elektrik nasıl oluşur inceleyelim. Statik elektrik genellikle sürtünme ile ortaya çıkar. İşte en yaygın senaryolar:
Halıda yürüyüp kapı koluna dokununca elektrik çarpması
Kıyafetler arasındaki sürtünmeden kaynaklanan şoklar
Araba koltuğundan inerken oluşan statik yük
Havada çok az nem olduğunda daha fazla elektrik birikmesi
Bu gibi durumlar, etrafımızdaki elektronların hareketinden kaynaklanır.
Zararları var mı?
Günlük hayatta statik elektrik genellikle zararsızdır ama bazı durumlarda tehlikeli olabilir!
Elektronik cihazlara zarar verebilir. Örneğin, bilgisayar bileşenleri hassastır ve statik elektrik onları bozabilir.
Yanıcı maddelerle temas ettiğinizde kıvılcımlar yangın çıkarabilir. (Özellikle benzin istasyonlarında statik elektrik çok tehlikeli olabilir!)
İnsan vücudunda rahatsızlık yaratabilir. Statik elektrik çok yüksek voltajlara çıkabilir, ancak düşük akım taşıdığı için genellikle zarar vermez.
