Volkanlar… Kimi zaman görkemli bir dağın tepesinden gökyüzüne duman savurur, kimi zaman okyanusun dibinde sessizce bir ada doğurur. Kimisi sabırlı ve uysal, lavlarını ağır ağır sızdırır; kimisi ise patlamaya hazır bir sabırsız gibi, bir anda öfkesini kusar. Yani anlayacağınız, volkanlar da insanlar gibi: karakterli, sürprizli ve bazen huysuz! Ama hepsi ayrı bir doğa mucizesi, hepsi Dünya’nın kalp atışları gibi… Bu yazıda, lavın sıcaklığından, su altında gizlenen yanardağlara; uzayda buz püskürten volkanlardan, bir sabah tarlanızda aniden beliren dağlara kadar sizi şaşırtacak bir sürü bilgiyle tanışacaksınız. İşte volkanlar hakkında ilginç gerçekler…
1. Volkanın tipi, içindeki lavın karakterine bağlı
Yanardağlar da insanlar gibi. Kimisi hırçın, kimisi sakin… Mesela Japonya’daki Fuji Dağı’nı bilirsiniz. İşte o tam bir “stratovolkan” yani koni şeklinde, ciddi ve dik yamaçlı bir abimiz. Bu tür volkanlar kalın, yavaş akan lavlarla patlar. Ama bir de Hawaii’deki gibi “kalkan volkanlar” var. Lavları incecik, akışkan… Sanki kahve dökülmüş gibi akıyor ve genişçe yayılıyor. Dağın kendisi bile rahat.
2. Yanardağlar bir gecede ortaya çıkabiliyor
Düşünsenize… Sabah uyanıyorsunuz, pencereye bir bakıyorsunuz, BOOM! Bahçenizde volkan! Bu hayal gibi geliyor ama 1943’te Meksikalı çiftçi Dionisio Pulido’nun başına tam olarak bu geldi. Tarla süreyim derken “Hop bir şey kabarıyor” dedi ve bir günde tam 50 metre yüksekliğinde bir volkan çıktı. Adı: Parícutin. Bir hafta içinde 150 metreye ulaştı. Dokuz yıl boyunca aktif kaldı ve 1952’de son kez patladı. O günden beri sessiz. Şimdilik…
3. Volkanların çoğu denizin dibinde yaşıyor
Volkan deyince aklınıza hep yeryüzündekiler gelmesin. Dünya’daki volkanların tam %75’i suyun altında yaşıyor. Bu bölgeye “Pasifik Ateş Çemberi” deniyor ve orada işler ciddi anlamda sıcak.
Sadece volkan değil, depremlerin %90’ı da burada oluyor. Yani okyanusun dibinde neler dönüyor, bir bilseniz… Hatta bazı sualtı volkanları o kadar büyüyor ki su yüzeyine çıkıp “Herkese merhaba, ben ada oldum!” diyebiliyorlar.
Aktif olanlar, son 10.000 yıl içinde en az bir kez patlamış olanlar. Evet, kulağa uzun geliyor ama volkan için 10.000 yıl “Daha dün gibiydi!” demek. Patlamıyor ama gaz çıkartıyor, kıpırdanıyor? Aktif sayılır.
Uykudakiler? Henüz emekli olmadılar ama şimdilik inzivadalar. Her an geri dönebilirler.
Sönmüşler artık sahneden çekilmiş, dönmeyecek gibi duranlar. Ama doğa bu, “Sürpriz!” deme ihtimalleri her zaman var… Volkanlar hakkında gerçekler yazımıza devam ediyoruz.
5. Dünya üzerinde 1.900 aktif yanardağ var
Evet, dünya genelinde şu anda yaklaşık 1.900 aktif yanardağ bulunuyor. Bunların yaklaşık 60’ı her yıl patlıyor. Endonezya ise bu konuda açık ara zirvede: tam 55 aktif yanardağıyla ateşin başkentlerinden biri! Ardından Japonya (40 aktif), sonra ABD (39 aktif) geliyor. Yani yanardağ görmek isterseniz biletinizi buna göre alın!
6. Dünya tarihinin en gürültülü sesi bir yanardağdan geldi
Krakatoa’nın 1883’teki patlaması sadece görsel bir şov değildi, tam bir ses bombardımanıydı! 310 desibel! Ne demek bu? Bengal Körfezi’nde 2.000 kilometre öteden bile duyulmuş. Düşünün: Sizin konuştuğunuzu Samsun’dan İzmir’den duyuyorlar!
Patlamanın olduğu bölgede, ses dalgası o kadar yoğundu ki, yakınlardaki denizcilerin kulak zarları patladı. Düşünmesi bile tüy ürpertici…
Açıklıyoruz: Magma, yerin altındaki lavdır. Sıcaklık yükselince yerin altındaki kayalar erir ve magma oluşur. Eğer bir patlamayla yüzeye çıkarsa, “Artık ben lav oldum!” der.
Yani: Magma = yeraltında, Lav = yeryüzünde. O kadar basit. Volkanlar hakkında gerçekler yazımıza devam ediyoruz.
8. Bazı yanardağlar buz püskürtüyor
Yanardağlar sadece Dünya’da yok, uzayda da var. Ve bazıları çok ama çok farklı! “Kriyovolkan” dediğimiz bu sıra dışı volkanlar Plüton, Neptün ve Satürn’ün uydularında yaşıyor.
Lav yerine buz, su, amonyak ve hidrokarbon püskürtüyorlar. Çılgın değil mi? Erimiş kaya değil, erimiş BUZ. Ama o soğuk gezegenlerde hemen donup yepyeni bir buz manzarası yaratıyorlar. Buz kraliçesi Elsa bile kıskanır!
9. Volkanik patlamalar yıldırım üretebilir
Eğer bir volkanik patlama videosu izlediyseniz, kül bulutlarının içinde çakan şimşeklere gözünüz takılmış olabilir. Bu doğa harikası olaya “volkanik şimşek” deniyor. Ama nasıl oluyor bu iş?
Basitçe şöyle: Havaya savrulan milyonlarca kül taneciği birbirine sürtünüyor ve ortaya bolca statik elektrik çıkıyor. O elektrik de birikir birikir ve… BAM! Gökten yıldırım gibi düşer. Hem de kelimenin tam anlamıyla.
10. Dünya’nın büyük kısmı volkanlardan oluşuyor
Dünya’nın kara parçalarının %80’inden fazlası geçmişteki volkanik faaliyetlerin bir eseri. Yani şu an üzerinde yürüdüğünüz topraklar, belki de binlerce yıl önce lavdan oluştu.
Bu lavlar zamanla katılaşarak dağlar, vadiler, hatta yepyeni adalar bile oluşturuyor. Mesela Hawaii, Galapagos, Paskalya Adası ya da Jeju Adası… Hepsi birer volkanın çocukları!
11. Mauna Kea, Everest’ten daha yüksek
Everest’e “Dünyanın en yüksek dağı” diyoruz ya… Aslında bu, deniz seviyesinden ölçümle doğru. Ama işi kökünden, yani dağın tabanından zirvesine kadar ölçersek işler değişiyor.
Hawaii’deki Mauna Kea adlı volkan, tabanından zirveye tam 10.205 metre yüksekliğe ulaşıyor. Yani Everest’i yaklaşık 1.6 km geçiyor! Ama dağın 6.000 metresi denizin altında saklı. Bu yüzden “resmi” olarak Everest hala zirvede.
12. Güneş Sistemi’nin kralı: Olympus Mons
Mars’ta dev gibi duran, “Ben buradayım!” diye bağıran bir dağ var: Olympus Mons. Latince adı bile efsane “Olimpos Dağı”.
Boyu mu? 21.887 metre! Evet, yanlış duymadınız. Everest’in tam 2,5 katı kadar. Güneş sistemindeki en büyük yanardağ ve en yüksek dağ. Üstelik o da henüz yaşlı değil; en son 25 milyon yıl önce patlamış. Mars’ta gençlik başka bir seviye…
13. Magma o kadar sıcak ki alüminyum bile dayanamıyor
Bir volkan patlamadan önce içindeki magma ne kadar ısınır biliyor musunuz? Tam 1200°C’ye kadar çıkabiliyor. Bu sıcaklıkta plastikler, alüminyum, hatta bazı metaller bile eriyor.
Bilim insanları bu sıcaklığı ölçmek için özel cihazlar (optik pirometre gibi) kullanıyor ama en doğru sonucu, termokupl adı verilen cihazı doğrudan lavın içine yerleştirerek alabiliyorlar. Tabi o cesareti gösterebilirlerse…
14. Lavın renginden sıcaklığını tahmin edebilirsiniz
Volkanlar hakkında gerçekler yazımızın sonuna geldik. Bir lav akıntısına baktığınızda sadece renginin güzel mi olduğuna değil, ne kadar sıcak olduğuna da dikkat edebilirsiniz. Mesela:
Parlak kırmızı ve turuncu lavlar: Süper sıcak! Genellikle 1000°C ve üzeri.
Kahverengi-siyah lavlar: Dışarıdan serin gibi görünür ama hala 500°C’den sıcak. Yani “Bu artık soğumuştur” deyip yanına yaklaşmayın, fena yakar.
