Bir Türlü Vazgeçememenin Teorisi: Concorde Yanılımı

Çok emek harcadığınız için vazgeçemediğiniz herhangi biri ya da herhangi bir şey oldu mu? Çok emek verdiğiniz için bitiremediğiniz bir ilişkiniz, bir türlü sonuca varamasanız da devam ettiğini bir araştırmanız? İş hayatından okul hayatına, akademik kariyerden özel hayata kadar yaşamın her alanında karşılaşabileceğiniz, hatta büyük ihtimalle karşılaştığınız belki de sadece adını koyamadığınız bir durumdan bahsedeceğiz. Geçmişte yapılan ve bir türlü istenildiği gibi gitmediği halde bir fikre, işe ya da kişiye daha çok bağlanılması durumunu anlatan Concorde yanılgısı.

Akıllıca bir karar neye göre alınır?

Geçmişte verilen kararlara göre mi yoksa gelecekte elde etmeyi planladığınız getiriye göre mi? Milyarlarca lira vererek her şey dahil bir otele gittiğinizi düşünün. Tatilin daha 2. Günü, bir lokma daha yiyemeyecek kadar doymuş hissediyorsunuz değil mi çoğunlukla? Bu durumda hangisi daha akıllıca? Verilen paraya kıyamayıp sınırsızca yemeye devam etmek mi yoksa daha fazla yemenin sağlığınız açısından zararlarını düşünerek yemeyi bırakmak mı?

Duygu mu, mantık mı

Rakibinize göre oldukça çok fazla kayıp verdiğiniz bir savaşta artık üstün durumda olduğunuzu ve sonsuza kadar barış yapma şansınız olduğunu düşünün. Barışı mı seçersiniz yoksa verdiğiniz kayıpların acısıyla düşmanı yok etmeyi mi düşünürsünüz? Kuzey İrlanda ve İra arasında yaşanan mücadelenin sonuna gelindiğinde bazı milletvekilleri “çok kayıp verdikleri” gerekçesiyle barış referandumunda “hayır” oyu kullandı. Bu milletvekillerinin referandumda “evet” oyu kullanarak 25 yıllık savaşı bitirme şansları varken daha çok kayıp anlamına gelen “hayır” oyunu neden kullanmış olabilirler?

Parayı batırma yanılımı

Bu ve buna benzer mantık dışı gelen ve bir bakıma takıntılı gibi görünen davranışları açıklamak için üretilen teorilerden birinin adı “parayı batırma yanılımı” (sunk cost fallacy). Elindeki seçenekleri gelecekte elde edeceği kazançlara göre değil de geçmişteki kararlarına göre değerlendiren kişiler genellikle bu düşünce biçimine yeniliyor. Bu konuda yapılan birçok araştırmadan birinde üç grup deneğe, üç farklı fiyattan sezonluk sinema bileti satılıyor. Birinci gruba satılan kombine biletin fiyatı 15 dolarken, ikinci gruba satılan 2 dolar, üçüncü gruba satılan ise 7 dolar. Sezon sonunda deneye dahil edilen deneklerin kaç film izlediği incelendiğinde ucuz bilet alan deneklerin pahalı bilet alanlara oranla daha az sayıda filme gitmiş oldujları ortaya çıktı. En çok filmi ise 15 dolarla en çok rakamı ödeyen grup izlemişti. Kaliforniya Üniversitesi’nden Ha Hoang ve Barry Staw’ın antrenörler üzerinde yürüttüğü başka bir çalışmada oyuncuların performanslarına göre değil aldıkları ücretlere göre değerlendirildikleri ortaya çıktı. Daha çok ücret ödenen oyuncuların oyunda ve takımda daha uzun süre tutulduğu fark edildi. İndiana Üniversitesi’nden Anne McCarthy ve araştırma ekibinin yürüttüğü bir diğer araştırmada ise yeni iş kuran girişimcilerin işleri yolunda gitmese dahi yatırımlarını kısmayıp büyük bir inatla işlerini sürdürdükleri görüldü.

Concorde yanılımı teorisi

Parayı batırma yanılımına benzeyen ve 1996 yılında ortaya atılan Concorde Yanılımı Teorisi (umut teorisi), aklı başında pek çok insanın parayı batırma yanılımına nasıl düşebildiğini açıklayıcı nitelikte. Concorde isimli uçağın ilk deneme uçuşlarında başarısız olmasına rağmen uçağa yapılan yatırımlara devam edilmesi, yatırımcıların geçmişteki kararlarına bakarak devam etmemeye karar verememesi uçağın teorinin isim babası olmasına vesile oldu.

Zoologlar tarafından ortaya atılan bir kavram

Concorde yanılımı teorisi, evrim teorisi kapsamında zoologlar tarafından ortaya atılan bir kavram. Hayvanlar da insanlar gibi eş bulmak ve yuva kurmak gibi birçok sorumluluğun altına girerler. Bu süreçte pek çok özveride bulunurlar. Karşılarına engeller çıktığında ise bulundukları durumunu değerlendirerek sorumluluklarını devam ettirip ettirmeme kararı verirler. 1972 yılında Newark’ta bulunan Rutgers Üniversitesi Evrim Teorisyeni Robert Trivers, çift olan hayvanlar arasında eşlerden birinin yuvayı terk ederek yavruların büyütülmesi sorumluluğunu eşinin sırtına yüklediğini fark etti. Trivers’e göre yuvayı terk eden eş genellikle daha az yatırımda bulunan taraf (çoğunlukla erkek) oluyordu. Şaşırdık mı? 🙂

Geçmiş kararlar mı, gelecek kazançlar mı?

Oxford Üniversitesi’nden Richard Dawkins ve öğrencisi Tamsin Carlisle, hayvanların önlerindeki seçenekleri değerlendirirken gelecekteki kazançlarından çok yaptıkları yatırımları göz önünde bulundurduğunu iddia eden Trivers’e karşı çıkıyorlar. Dawkins’e göre doğal ayıklama sürecinde yuvayı terk eden taraf, yalnızca bu işten avantaj sağladığı için çekip gidebilir, yaptığı yatırımları düşündüğü için değil. Ne var ki Dawkins’in araştırmaları derinleştikçe hayvanlarda concorde yanılımı adı verilen durumun mümkün olabileceği fark edildi. Florida Üniversitesi’nden Jane Brockmann, Kingston Queen Üniversitesi’nden Robert Lavery ve Carleton Üniversitesi’nden Patrick Weatherhead de hayvanların çeşitli davranışları altında concorde yanılımının olup olmadığını araştıran bilim insanları arasında. Bütün bu çalışmaların sonuçlarını değerlendiren bir grup bilim insanı, hayvanlar dünyasındaki bazı kavramların araştırmacıların kafasını karıştırdığı ve bulguların önyargıyla değerlendirilmiş olabileceği varsayımı üzerinde duruyor.

Kaynak 1