Güneş sistemimizdeki her gezegenin şekli esasen yuvarlaktır. Peki, evrende yuvarlak olmayan gezegenler de var mı? Gezegenler, tanımları gereği yuvarlak olmak zorundadır. Çünkü belirli bir kütleye sahip olduklarında kendilerini küresel bir şekle sokacak kadar güçlü bir yer çekimi oluştururlar. Portekiz Astrofizik ve Uzay Bilimleri Enstitüsü’nde çalışan araştırmacı Susana Barros’a göre, bir gezegenin yuvarlak olması, onun gezegen sayılmasının ön koşullarından biridir. Ancak bu, gezegenlerin mükemmel bir yuvarlak olduğu anlamına gelmez. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü’nde gezegen bilimci Amirhossein Bagheri, Dünya dahil olmak üzere gezegenlerin aslında tam anlamıyla mükemmel bir küre olmadığını vurguluyor. Peki gezegenlerin başka şekillerde olması mümkün mü? Yuvarlak olmayan gezegenler var mı? Bakalım bilim bu sorulara ne yanıt veriyor.
Dünya ve benzeri gezegenler, dönerken ortaya çıkan merkezkaç kuvveti nedeniyle ekvator bölgelerinde hafif bir çıkıntıya sahip olurlar
Bu çıkıntı, gözle görülür bir fark yaratmasa da, ekvatorda nesneler, kutuplara kıyasla yaklaşık %0.5 oranında daha hafiftir. Bu, Dünya’nın merkezine olan mesafe ve merkezkaç kuvveti arasındaki etkileşimden kaynaklanır.
Bazı durumlarda bu etki çok daha dramatik hale gelebilir. Örneğin eğer bir gezegen aşırı hızlı dönerse, kutupları yassılaşarak gezegenin futbol topuna benzer bir şekle bürünmesine neden olabilir
Susana Barros, bir gezegenin bu şekilde yassılaşabileceğini ve merkezkaç kuvvetinin gezegenin şekli üzerinde büyük bir etkiye sahip olduğunu belirtiyor. Ancak bu kuvvet tek başına yeterli değil. O halde yuvarlak olmayan gezegenler var mı?
Bilim insanlarına göre; bir gezegen yıldızına çok yakınsa, o yıldızın çekim kuvveti gezegenin şeklini deforme edebilir, hatta gezegenin uzamasına neden olabilir. Bu ilginç gezegenlerden biri WASP-103 b adındaki dış gezegendir
Jüpiter’den iki kat büyük olan bu dev gaz gezegeni, Güneş’ten daha büyük bir yıldızın yörüngesinde döner ve yıldızına çok yakındır. Bu yakınlık, gezegenin “gözyaşı” şeklini almasına neden olur. Barros, gezegenin bu şeklini, yıldızın çekim kuvveti ile gazın oluşturduğu dengeye bağlıyor. Yıldızın çekim gücü gezegeni adeta genişleterek gözyaşı gibi bir form almasını sağlıyor.
Gezegenin deforme olmuş hali, dönme hareketini de etkileyebilir
Eğer bir gezegen, yıldızına belirgin bir çıkıntı ile bakmaya başlar ve dönmeye devam ederse, bu çıkıntı gezegenin etrafında hareket ettikçe enerji harcar. Ancak Barros’a göre, zamanla bu çıkıntı gezegenin yıldızına kilitlenmesine neden olur ve gezegenin hep aynı yüzü yıldıza bakar hale gelir.
WASP-103 b’nin hızlı dönüşü, kutuplarının düzleşmesine yol açarak gezegeni daha sıkıştırılmış bir hale getiriyor
Ancak bu şekil bozulsa da, gezegen genel olarak hala küre sayılabilir. Bazı bilim insanları, teorik olarak, donut şeklinde (toroidal) gezegenlerin var olabileceğini öne sürüyor. Bu durumda, bir gezegenin yerçekimi kuvveti ile merkezkaç kuvveti arasındaki denge o kadar bozulur ki, gezegenin ortası boş kalır ve donut benzeri bir form alır. Ancak şu ana kadar böyle bir gezegen gözlemlenmemiştir ve bu tarz bir keşif bilim kurguya daha yakındır.
Şekli deforme olmuş örneklere rastlansa da, gezegenler tanımları gereği yuvarlak olmak zorundadır
Çünkü belirli bir kütleye sahip olduklarında kendilerini küresel bir şekle sokarlar. Bu nedenle bir gezegenin yuvarlak olması, onun gezegen sayılmasının ön koşullarından biridir.
