Markette sebze reyonuna baktığımızda seçenekler oldukça fazla görünüyor. Domates, biber, patlıcan, kabak, havuç, brokoli derken aslında sofralarımızın oldukça çeşitli olduğunu düşünebiliriz. Ancak yeni bir araştırma, sebze çeşitliliğine biraz daha yakından bakmamız gerektiğini gösteriyor. Çünkü mesele yalnızca kaç farklı sebze yediğimiz değil, bu sebzelerin sahip olduğu yerel ve geleneksel çeşitlerin ne kadarının hâlâ üretildiği.
Sebze çeşitliliği gerçekten azalıyor mu?
Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan yeni bir araştırmaya göre sebze biyoçeşitliliği küresel ölçekte baskı altında. Araştırmacılar dünyada 1.400’den fazla sebze türü bulunduğunu belirtiyor ancak bunların yalnızca bir bölümünün yaygın biçimde yetiştirildiğine ve tüketildiğine dikkat çekiyor. Sorun, farklı sebze türlerinin yanı sıra aynı türün sahip olduğu yerel çeşitlerin de giderek daha az kullanılması. Bunun arkasında tarımın standartlaşması, pazarların birbirine benzemesi ve tüketicilerin daha sınırlı sayıdaki sebzeye yönelmesi gibi birçok faktör bulunuyor. Büyük ölçekli üretim açısından yüksek verim veren, taşımaya dayanıklı ve görünümü standart ürünler daha avantajlı hale gelirken bazı yerel çeşitler üretimden çekilebiliyor.
Aynı sebzenin onlarca farklı hali var
Domates dediğimizde aslında tek bir üründen söz etmiyoruz. Farklı bölgelerde yetişen domatesler renk, büyüklük, şekil, lezzet ve iklim koşullarına dayanıklılık açısından birbirinden oldukça farklı olabiliyor. Aynı durum biber, patlıcan, kabak ve fasulye gibi birçok sebze için de geçerli.
Örneğin biberin dünya genelinde binlerce farklı genetik örneği bulunuyor. World Vegetable Center, yalnızca biber üzerine yapılan çalışmalarda dünya gen bankalarından 10 binden fazla yabani ve kültüre alınmış örneğin incelendiğini belirtiyor. Dolayısıyla markette üç-dört çeşit biber görmek, dünyadaki biber çeşitliliğinin de bundan ibaret olduğu anlamına gelmiyor.
Peki neden önemli?
Bir yerel çeşidin ortadan kalkması yalnızca sofradan farklı bir sebzenin eksilmesi anlamına gelmiyor. O çeşidin sahip olduğu genetik özellikler de kaybolabiliyor. Örneğin bazı bitkiler sıcaklığa, kuraklığa, hastalıklara veya belirli toprak koşullarına diğerlerinden daha dayanıklı olabiliyor. İklim değişikliği tarım üzerindeki baskıyı artırdıkça bu özellikler gelecekte yeni sebze çeşitleri geliştirmek için önemli hale gelebilir.
World Vegetable Center da tarımsal çeşitliliği bir çeşit “biyolojik sigorta” olarak değerlendiriyor. Bugün ihtiyaç duymadığımız bir genetik özellik, gelecekte sıcaklık, hastalık veya kuraklıkla mücadelede işe yarayabilir. Kurumun gen bankasında yalnızca sebzelerin farklı çeşitlerinden oluşan on binlerce tohum örneği korunuyor.
Kaybolan sadece sebzeler değil
Bu konu aynı zamanda beslenme çeşitliliğiyle de bağlantılı. Daha az sayıda sebze çeşidinin üretilmesi ve tüketilmesi, insanların farklı besin profillerine sahip bitkilere erişimini de sınırlayabiliyor. Üstelik hâlâ yeterince tanınmayan pek çok sebze var. Örneğin Afrika’nın geleneksel sebzeleri arasında amarant, Afrika patlıcanı, bamya ve jüt ebegümeci gibi bitkiler bulunuyor. World Vegetable Center, bu türlerin hem besin değeri hem de farklı iklim koşullarına uyum sağlayabilmeleri nedeniyle daha fazla değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Sofralarımızdaki çeşitlilik neden önemli?
Buradaki mesele yarın marketlerde domates veya biber bulamayacak olmamız değil. Daha çok, çok büyük bir sebze çeşitliliği potansiyeline sahipken bunun giderek daha küçük bir bölümünü üretip tüketmemiz.
Bugün yalnızca birkaç çeşidi yaygın olarak yetiştirilen bir sebzenin geçmişte çok daha fazla yerel çeşidi bulunmuş olabilir. Bu çeşitlerin bazıları küçük üreticilerin bahçelerinde, yerel pazarlarda veya tohum koleksiyonlarında yaşamaya devam ediyor. Araştırmacıların önerdiği çözüm de bütün bu çeşitleri yalnızca tohum bankalarında saklamakla sınırlı değil. Yerel ve geleneksel sebzelerin yeniden üretime kazandırılması, daha fazla insan tarafından tüketilmesi ve farklı sebzelerin tarım politikalarında dikkate alınması da önem taşıyor.
Kısacası, dünyada sebze kalmıyor değil; sebze çeşitliliğimiz daralıyor. Market raflarında gördüğümüz sebze sayısı bize gerçeğin tamamını göstermiyor. Asıl büyük çeşitlilik, aynı sebzenin farklı yerel çeşitlerinde ve bugün pek çoğumuzun hiç karşılaşmadığı bitkilerde saklı.
