Ana sayfa » Tarih » Sessizlik Kuleleri: Doğaya Saygı Göstermek İçin Cesetlerin Akbabalara Bırakıldığı Tuhaf Bir Ölüm Geleneği
Sessizlik Kuleleri: Doğaya Saygı Göstermek İçin Cesetlerin Akbabalara Bırakıldığı Tuhaf Bir Ölüm Geleneği
Bombay'ın, yani Mumbai'nin, göz alabildiğine uzanan beton ormanının tam göbeğinde sıralanan bir sürü ceset hayal edebiliyor musunuz? İşte Zerdüştlerin ilginç geleneği…
Hindistan Mumbai’nin bitmek bilmeyen gürültüsü, kalabalığı ve kaosu arasında, haritalarda bile fark edilmesi zor bir sessizlik adası bulunduğunu hayal edin. Gökdelenlerin ve trafiğin hemen yanı başında, tavus kuşlarının dolaştığı, ağaçların gökyüzünü kapattığı bu gizemli ormanlık alan, yüzyıllardır alışılmışın çok dışında bir ölüm geleneğini saklıyor. Zerdüşt sessizlik kuleleri, ölülerin toprağa verilmediği, yakılmadığı, aksine doğanın döngüsüne bırakıldığı sıra dışı bir inancın sessiz tanıkları olarak Mumbai’nin kalbinde varlığını sürdürüyor. Bu kulelerin hikâyesi, inanç, göç, doğayla kurulan hassas denge ve modern dünyanın bu kadim geleneği nasıl zorladığıyla da doğrudan bağlantılı.
Mumbai’nin göbeğinde, gökdelenler, trafik ve insan kalabalığı arasında zamanın neredeyse durduğu bir yer olduğunu biliyor muydunuz? Yaklaşık 55 dönümlük, sık ağaçlarla kaplı, bakımsız ama gizemli bir orman alanı…
Tavus kuşlarının özgürce dolaştığı, dış dünyadan neredeyse tamamen kopuk bu alan, yüzyıllardır süren kadim bir ölüm ritüeline ev sahipliği yapıyor. Bu ritüelin merkezinde ise Zerdüşt sessizlik kuleleri yer alıyor. İlk bakışta ürkütücü, biraz da tuhaf görünen bu yapılar, aslında derin bir inanç sisteminin, doğayla kurulan hassas bir dengenin ve bugün ciddi bir krizle karşı karşıya olan bir geleneğin sessiz tanıkları.
Zerdüştlük, kökenleri antik Pers coğrafyasına uzanan tek tanrılı en eski inanç sistemlerinden biri olarak kabul edilir
Bu inanca göre ateş, su, toprak ve hava kutsaldır ve her biri yaşamın saf unsurlarıdır. Ölüm ise bedeni kötülükle kirleten bir durum olarak görülür. Dolayısıyla ölü bedenin bu kutsal unsurlarla temas etmesi, onları da kirletecek tehlikeli bir eylem sayılır. İşte bu düşünce, Zerdüştlerin ölüm ritüellerini diğer birçok kültürden kökten ayırır.
Yakma ateşi ve havayı, gömme toprağı ve yer altı sularını kirletebilir. Bu nedenle Zerdüştler, bedeni doğaya doğrudan teslim etmeyi tercih etmiştir. Tarihçi Herodot’un 5. yüzyıldaki kayıtlarında da Perslerin ölü bedenleri leş yiyen hayvanlara bıraktığından söz edilir. Bu uygulamanın kökleri muhtemelen Herodot’tan da eskiye dayanır. Sessizlik kuleleri tam olarak bu düşünceden doğmuştur: Ölüyü kutsal unsurlardan uzak tutmak ve doğanın döngüsüne saygıyla iade etmek.
Sessizlik kuleleri (dakhma) nasıl işler?
Sessizlik kuleleri, Zerdüşt terminolojisinde dakhma olarak adlandırılır. İngilizce Tower of Silence ifadesinin ise 19. yüzyılın başlarında Hindistan’daki İngiliz yönetimi için çalışan bir çevirmen tarafından kullanıldığı düşünülür. Gotik çağrışımlı bu isim, yapıları olduğundan daha heybetli hissettirse de kuleler aslında oldukça sade ve işlevseldir.
Genellikle yaklaşık 15 metre yüksekliğinde ve 30 metre genişliğinde, dairesel ve çatısız taş yapılardır. İç kısımları üç eş merkezli daireye ayrılır. En dış çember erkekler, orta çember kadınlar ve en iç çember çocuklar için ayrılmıştır. Cesetler, bu çemberlere özenle yerleştirilir. Kulelerin tam ortasında ise kemiklerin sonradan bırakıldığı derin bir kuyu bulunur.
Akbabalar yeterli sayıda olduğunda bir bedeni yarım saatten kısa sürede tamamen etinden ayırabilir
Ardından geriye kalan kemikler güneş altında kurur, beyazlaşır ve arınmış kabul edilir. Bu kemikler ya merkezi kuyuya bırakılır ya da kulenin yakınındaki kemikliklere taşınır. Tüm süreç, Zerdüşt inancına göre ruhun yolculuğuna saygılı, bedenin ise doğayla uyumlu bir şekilde çözülmesini temsil eder.
Bugün Mumbai’de gördüğünüz bu Sessizlik Kuleleri, İran’dan Hindistan’a uzanan dramatik bir göç hikayesinin sonucudur. 7. yüzyılda İslam İmparatorluğu’nun genişlemesiyle birlikte İran’daki Zerdüştler baskı görmeye başladı. Din değiştirmek ya da sürgün edilmek arasında bırakılan küçük bir grup, inançlarını koruyabilmek için Batı Hindistan kıyılarına kaçtı. Bu topluluk zamanla Parsi adıyla anılmaya başladı.
Yüzyıllar içinde Hindistan’ın farklı bölgelerine yayılsalar da 1600’lü yıllarda Mumbai onların merkezi haline geldi. O dönemler bataklıklar ve sivrisineklerle dolu, oldukça izole bir yer olan bu şehirde bazı varlıklı Parsiler büyük araziler satın aldı ve bunları topluluğun ortak kullanımına bağışladı. Bugün Doongerwadi olarak bilinen bu ormanlık alan da böyle ortaya çıktı. Parsiler, büyük gruplar halinde yaşadıkları her yerde bu tür koruluklar ve içlerine dakhmalar inşa ettiler.
Yüzyıllar boyunca Mumbai’deki Parsiler, özel görevliler aracılığıyla ölen yakınlarını sessizlik kulelerine taşıdılar. Khandia ya da nassassalar olarak bilinen bu kişiler, bu kutsal görevi nesiller boyu sürdürdü
Şehir büyüdü, imparatorluklar yıkıldı, gökdelenler yükseldi ama bu ritüel neredeyse hiç değişmedi. Bir zamanlar Hindistan genelinde on milyonlarca akbaba vardı. O kadar fazlaydılar ki sayılmaları bile gereksiz görülüyordu. Gökyüzünde devasa kanatlarıyla süzülür, yerde ise doğanın temizlik işini sessizce yaparlardı. Mumbai’de her gün ortalama üç Parsi’nin bedeni kulelere taşınırdı ve akbabalar bu döngüyü kusursuzca tamamlardı. Beden, doğaya verilen son bir armağandı ve geride neredeyse hiçbir iz kalmazdı.
1980’lere gelindiğinde bu kusursuz sistem çatırdamaya başladı
Akbabalar önce azaldı, sonra birer birer kayboldu. Başlangıçta kimse tam olarak ne olduğunu anlayamadı. Bilim insanları habitat kaybı, yiyecek sıkıntısı ve hastalık gibi ihtimalleri araştırdı. Ancak gerçek 2003 yılında ortaya çıktı: Akbabalar böbrek yetmezliğinden ölüyordu.
Suçlu, diklofenak adlı yaygın bir ağrı kesiciydi. İnsanlarda uzun süredir kullanılan bu ilaç, 1990’larda veterinerlikte de ucuz ve etkili olduğu için yaygınlaştı. Hindistan’da inekler kutsal kabul edildiğinden, ölen sığırlar genellikle doğada bırakılır. Diklofenak verilmiş bir hayvan öldüğünde, onu yiyen akbabalar zehirlenerek ölüyordu. Sonuç felaketti. 2000’li yılların başında bazı akbaba türlerinin nüfusu yüzde 99’a varan oranlarda azaldı.
Akbabaların yokluğu, Parsiler için derin bir ruhsal krize yol açtı. Kulelerin tepesine bırakılan bedenler artık günlerce, aylarca çürümüyordu
Küçük yırtıcı kuşlar yeterli olmuyor, kokular ve görüntüler çevrede yaşayanları rahatsız ediyordu. Bombay Parsi Panchayat, yani topluluğun karar organı, çaresizce çözüm aramaya başladı. Çiçeklerle kokuyu bastırmak, bitkisel ve kimyasal karışımlar denemek gibi yöntemler işe yaramadı. Dünyanın dört bir yanından öneriler geldi. Gazlaştırma, dondurarak ayrıştırma, et yiyen böcekler… Hiçbiri akbabaların sağladığı hız, temizlik ve inançla uyum açısından yeterli bulunmadı.
Sonunda kulelerin üzerine güneş yoğunlaştırıcı paneller yerleştirildi. Bu sistem, ateşle doğrudan temas olmadan, güneşin gücüyle ayrışmayı hızlandırmayı amaçlıyordu. Bazıları bunu geleneğin ruhuna aykırı bulsa da, aylarca çürüyen bedenlere kıyasla büyük bir rahatlama sağladı. Yine de tartışmalar bitmedi ve topluluk içinde derin ayrılıklar oluştu.
İran’da bu uygulama 1970’li yıllarda yasaklandı. Hindistan’da ise özellikle Mumbai’de hâlâ varlığını sürdürüyor, ancak ciddi zorluklar var
Yaklaşık 61 bin Parsi nüfusunun büyük kısmı Mumbai’de yaşıyor ve kuleler hala bu topluluğun kimliğinin güçlü bir sembolü. Bazı Parsiler gömme ya da yakmayı kabul ederken, bazıları geleneği yaşatmak için akbabalar için güvenli alanlar ve kuşhaneler kurmayı savunuyor. Ancak ilaç sorunu tamamen çözülmeden bu da riskli görülüyor. Mumbai’nin ortasında, o sessiz ormanda yükselen taş yapılar, hala ürpertici bir şekilde mevcut. Bu tarz bir gelenek, ölümün her kültürde farklı anlamlar taşıdığını, bir kez daha bizlere hatırlatıyor.
