Son yıllarda adını sıkça duymakta olduğumuz ama pek az kişinin konuya hakim olduğu bir kavram olan mobbing nedir?
Mobbing özellikle de son yıllarda insan ilişkilerinin ve etik kavramların zayıfladığı bu dönemde sıkça çıkar oldu karşımıza. Çoğu insan; iş, arkadaş, aile gibi topluluklarda bulunduğu müddetçe; yani bir grubun bir parçasıyken, mobbinge maruz kalabilir. Siz de fark ederek ya da fark etmeyerek bu muamelenin hedefi olabilirsiniz. Mobbing nedir, mobbinge maruz kaldığımızı nasıl anlarız, mobbingin farkı nedir, yasal haklar nelerdir gibi sorulara gelin, birlikte cevap arayalım.
1. Mobbing nedir?
Mobbing özellikle iş hayatı için kullanılan bir kavram haline gelmesine rağmen, bahsettiğimiz üzere; toplumu oluşturan birçok birimde karşımıza çıkabilir. Mobbing kavramı, İngilizce “mob” kökünden gelmekte olup, “Mob” sözcüğü, aşırı şiddetle ilişkili ve yasaya uygun olmayan kabalık anlamındadır. Mobbing; bir bireye, bir grup tarafından uygulanan etiğe aykırı, baskı ve psikolojik şiddet gibi davranışların tümüne denir. Ayrıca, “bullying” kavramı ile de karıştırılmaması gerekir. Bullying psikolojik tacizden çok fiziksel saldırıyı karşılar. Mobbing ise daha çok işyerlerinde karşılaşılan bir psikolojik terördür.
2. Mobbing’in tarihçesi
Mobbing sözcüğü önceleri çocukların birbiriyle olan zorbalık ilişkilerini tanımlamakta kullanılmıştır. Mobbing kavramı ilk olarak 1984 yılında Prof. Heinz Leymann tarafından “İş Hayatında Güvenlik ve Sağlık” konulu raporda ortaya atılmıştır.
3. Mobbing nasıl anlaşılır?
Herkes çalıştığı işyerinde, çeşitli olumsuzluklarla ve zorluklarla mücadele edebilir. Fakat bunların hangilerinin mobbing olup olmadığı ayrımına varmamız gerekir. En basitiyle mobbing bir kerede yapılan bir şey değildir. Uzun süreli ve sistematik davranışlar bütünüdür. Ve maruz kalınan davranışların mobbing sayılabilmesi için mobbing, çalışma psikolojisinin ve iş hukuku gibi disiplinlerin alanına girdiği için de bu davranışların iş ortamında geçmesi lazımdır. Ayrıca bu sürecin en az 6 ay boyunca kesintisiz ve düzenli bir şekilde devam ediyor olması gerekir.
4. Mobbing türleri
1. Düşey Psikolojik Taciz: Üst konumda yer alanların astlarına yönelik olarak gerçekleştirdikleri psikolojik taciz vakalarıdır. Üstler sahip oldukları kurumsal gücü, astlarını ezerek, onları kurumun dışına iterek kullanmasıdır.
2. Yatay Psikolojik Taciz: İşyerinde psikolojik tacizin fail veya failleri mağdurla benzer görevlerde ve benzer olanaklara sahip, aynı konumdaki iş arkadaşlarıdırlar. Örneğin eşit koşullar içinde bulunan çalışanların çekememezliği, rekabet, çıkar çatışması, kişisel hoşnutsuzluklar gibi.
3. Dikey Psikolojik Taciz: Çalışanın yöneticiye psikolojik şiddet uygulamasıdır. Nadir görülen bir durumdur. Örneğin çalışanların yöneticiyi kabullenememesi, eski yöneticiye duyulan bağlılık, kıskançlık gibi.
5. Mobbing’in etkileri nelerdir
Modern hayatın getirdiği temel sorunlardan birisi haline gelen psikolojik tacizin sonuçları ve etki alanı oldukça geniştir. Bireyler; böyle bir sorunu bilmekte, yaşamakta, ancak tanımlama ve çözüm konusunda bir adım atamamaktadır. İşyerinde psikolojik taciz, bireyin saygısız ve zararlı bir davranışın hedefi olmasıyla başlamakta ve daha sonra tacizcinin saldırgan eylemleriyle devam etmektedir. Zaman zaman saldırganlığa tacizcinin dışında yönetim veya iş arkadaşları da katılabilmektedir. Genellikle bireyin toplumsal itibarını düşürmeye yönelik saldırgan bir ortam oluşturulmakta ve sistematik olarak baskı yaratılıp işten ayrılması sağlanmaktadır. Psikolojik tacizin birey üzerindeki duygusal ve fiziksel etkileri; uykusuzluk, sinir bozukluğu, melankoli hali, yoğunlaşma bozukluğu, sosyal yalıtım, kendini küçümseme ve aşağılama, sosyal uyumsuzluk, çeşitli psikosomatik rahatsızlıklar, depresyon, umutsuzluk ve çaresizlik hissi, sinirlilik, öfke, huzursuzluk ve derin keder hali olarak tanımlanmaktadır.
Mobbing insanın mesleki bütünlük ve benlik duygusunu zedeler, kişinin kendine yönelik kuşkusunu artırır, paranoya ve kafa karışıklığına neden olur, kurban kendine güven duygusunu yitirir, kendisini yalıtabilir, huzursuzluk, korku, utanç, öfke ve endişe duyguları yaşar. Mobbing, ağlama, uyku bozuklukları, depresyon, yüksek tansiyon, panik atak, kalp krizine kadar giden sağlık sorunları ve travma sonrası stres bozukluğu yaratabilir.
Mobbing mağdurunun yaşadığı sorunları aile ortamına yansıtması, aile içi huzursuzluk ve çatışmalara sebep olabilir. Hatta bu durum aile içi şiddet ve boşanmayla sonuçlanabilir.
Yapılan bir araştırmaya göre mobbing mağdurunun sağlık giderleri, kazancın üzerinde bir rakama tekabül etmektedir.
Psikolojik tedavi, ilaç, doktor ve hastane masrafları yanında; iş veriminin azalması, hastalık izinlerinin artması gibi sonuçları sebebiyle mobbing ekonomik bağlamda yüksek kayıplara sebep olmaktadır.
- Mesleki motivasyonun düşmesi
- Öğrenci, veli ve çalışan personelle iletişim çatışmaları
- Tükenmişlik duygusu
- İşe gitmeme isteği
- Çalışmak konusunda pişmanlık ve hırs gibi çatışan hisler
- İş ve iş ortamı değiştirme isteği
- İşle ilgili güvensizlik duyma.
6. Türkiye’de yasalar ve mobbing
Türkiye’de genel olarak mobbing uygulayan işverenler, iş kanunlarının işçiyi koruyan tazminat ve işe iade hükümlerinden kurtulmak ve işçiyi istifaya zorlamak için uygular ve bu süreçte mobbing’e maruz kalan işçi çoğu zaman psikolojik açıdan ciddi zararlar görerek istifa edip ayrılır. Son yıllarda artan mağdurların, mobbing uygulandığına dair açtığı davaların örnek olmasıyla ve bu konuda yürütülen farkındalık çalışmaları sebebiyle insanlar daha da bilinçlendirilmektedir. Türkiye’de, 2011’de çıkarılan “İş Yerlerinde Psikolojik Tacizin (Mobbing) Önlenmesi” gibi kişinin haklarını mobbing’e karşı güvenceye almış yasalar mevcuttur. İstatiksel verilere göre; 2011-2014 yılları arasında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın 170 numaralı hattına 38 bin 262 kişi mobbing’e uğradığına dair başvuru yaptı. Verilere göre başvuranların yüzde 81’i özel sektör çalışanı. Mobbing kamu kuruluşlarında en çok hastanelerde görülmekteyken özel kuruluşlarda ise sanayi sektöründe görülmekte. Mobbing davalarında genellikle tazminat davası açılıyor. Ancak suç teşkil eden mobbing davalarında ceza davası da açılabiliyor.
