Ana sayfa » Edebiyat » Yaşadığınız Çağı Anlamak İçin Mutlaka Okumanız Gereken Sosyoloji Kitapları
Yaşadığınız Çağı Anlamak İçin Mutlaka Okumanız Gereken Sosyoloji Kitapları
Geçmiş dönemleri ve günümüzü, toplumun farklı kesimlerini ve toplum içinde bir birey olarak kendimizi daha iyi anlamamıza yardımcı olacak 16 sosyoloji kitabı...
Sosyoloji ya da popüler çevirisiyle toplumbilim kökenlerini M.Ö. 300’lere kadar götürebileceğimiz bir bilim dalıdır. Özellikle Antik Yunan döneminde Platon ve Aristo başta olmak üzere pek çok düşünür kendilerinin de yer aldığı toplumu kavramaya, izah etmeye uğraşmıştır. Platon iş bölümü etrafında sistemleşen bir yapı, Aristo gruplardan oluşan bir unsur olarak görür toplumu. Görüldüğü üzere eski çağlarda da toplum ve toplumun sorunları bir mesele olarak ele alınmıştır. Buna rağmen sosyoloji bir bilim olarak ortaya çıkmak için 18. asır sonları 19. asır başlarına kadar bekleyecektir. Özellikle de sanayi devriminin peyda olması, iş gücü ihtiyacının getirdiği kentleşme, dinî değişimler ve bilimsel gelişmeler sosyolojinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bilim kürsüsünde 200 yıllık bir geçmişi olduğunu söyleyebiliriz o halde. Toplumu anlamak, sorunları tespit etmek ise belki de iyi bir toplumsal düzenek yaratmak için en önemli eylemlerden birkaçıdır. O halde biz de içinde bulunduğumuz toplumu, farklı kesimleri ve hassasiyetleri ile beraber anlayarak bazı sorularımıza cevap bulabiliriz. Spinoza da ”Önemli olan yargılamak değil, anlamaktır.” dememiş mi? Buyurunuz; sosyoloji kitapları!
1. Ekonomi ve Toplum – Max Weber
Modern sosyoloji bilimi için temel metinlerden birisi haline gelen Max Weber’in kaleme aldığı Ekonomi ve Toplum, 1920’li yılların başında Almanya’da yayınlamıştır. Yazıldığı dönemde “bu yüzyılda yazılmış en büyük sosyolojik inceleme” olarak değerlendirilen iki ciltten oluşan bu kitap, tarihte yaşanmış çeşitli dünya olaylarını sosyal yapıları ve standartları bağlanımda değerlendirdi. Ekonomi ve Toplum; sosyal eylem, din, hukuk, bürokrasi, karizma, şehir, statü, güç ve sınıf sistemleri ile topluluk üzerine incelemeleri içeriyor. Kitabı incelemek ve satın almak için buraya tıklayabilirsiniz.
Sedat Simavi Sosyal Bilimler Ödülü’ne aday gösterilmiş olan Büşra Sanay ne kadar can alıcıysa o kadar da gözümüzün önündeki bir hadiseye odaklanıyor: ensest. Hala kısmen bir tabu olarak karşılanan bu mesele üzerine konuşup çalışmalar yapmak, karanlıkta hiçbir şey bırakmamak çok önemli. Sanay da toplumun birbirinden farklı kesimlerinden insanlarla konuşarak oluşturduğu kitabında bunu amaçlıyor. Tanıtım bülteninden: ‘’Türkiye’nin en mahrem yerinde görülmeyen, görmezden gelinen bir yara: Ensest. CNNTürk haber spikeri Büşra Sanay, yıllarca süren titiz bir çalışmayla ensest mağdurlarından ailelere, sosyologlardan ilahiyatçılara, hukukçulardan eğitimcilere, psikologlardan adli tıpçılara kadar her kesimden insanla konuşarak Türkiye’nin ensest tablosunu ortaya çıkardı.”
20. asrın en etkileyici Fransız sosyologlarından Michel Foucault’un ortaya attığı meşhur ‘’hapishane’’ tanımı bugün de hiç eskimeden karşımızdadır. Öyle ki Foucault günümüz modern iktidarlarının çocuğu okula, hastayı hastaneye, deliyi tımarhaneye vs. ‘’tıkarak’’ onlar kuşattığını söylemiştir. Peki bu ‘’hapishane’’ nasıl doğmuştur, onu güçlendiren etkenler nelerdir? Bu gibi daha pek çok soru bu önemli kitabın içeriğini oluşturuyor. Yalnız belirtmekte fayda var; daha önce bir Foucault okuması yapmadıysanız bu kitabı verimli okumak zor olacaktır. ‘’Kelimeler ve Şeyler’’ ile başlamanız daha iyi olabilir. Arka yazıdan: ‘’İktidarın gücünü gösterişten aldığı eski siyasal sistemden, mümkün olduğunca ve giderek artan bir şekilde görünmez hale geldiği modern siyaset sistemine geçiş; bir yandan, iktidarı kişileştiren hükümdarın yerine adsız kişiler tarafından kullanılan bir yönetim aygıtının yerleşmesiyle, diğer yandan da kamuya açık cezalandırmadan gizli cezalandırmaya geçişle belirlenmektedir.’’
C. Wright Mills,, en çok sosyal bilimin nasıl takip edilmesi gerektiğine dair görüşlerini ortaya koyduğu Sosyolojik Tahayyül adlı eseriyle hatırlanır. Yayınlanmasıyla birlikte o dönemdeki Amerikan sosyoloji okullarının baskıcı sistemine yapılan inandırıcı ve sert bir eleştiri için oldukça övülen ve çok başarılı bulunan bu ufuk açıcı eserde, C. Wright Mills insan yaşamının sosyal, kişisel ve tarihsel yönlerini birbirine bağlar, ve aslında bireylerin sorunlarını daha geniş sosyal meselelere dayandırır. Sosyolojinin doğasını ve onun gündelikle olan ilişkisini açıklayan bu temel çalışmada, bir bireyin hayatının ve bir toplumun tarihinin, her ikisi birlikte ele alınıp özenle ilişkilendirilmeden anlaşılamayacağı iddia edilir. Mills’e göre, insanlar her şeye tarih, biyografi ve sosyolojinin kesişim noktasından bakar ve sosyolojik sorunlara çözüm bulmak için çok disiplinli yaklaşımları uygularlar.
5. Çağdaş Sosyoloji Kuramları – Ruth A. Wallance, Alison Wolf
Sosyoloji kuramını günümüz işleyişine uygun olarak ele alan kitap sosyolojide bugün ne durumda olduğumuzu öğrenmek açısından da oldukça elverişlidir. Kitapta modern sosyoloji kuramları tartışılırken tabii ki Marx, Habermas, Foucault gibi önemli isimlerden de faydalanılıyor. Arka yazıdan: ‘’Ünlü iktisatçı Keynes’in isabetle söyledigi gibi; fikirler, doğru da olsa, yanlış da olsa, genel olarak zannedildiğinden daha kuvvetlidir. Hatta gerçekte, dünya daha ziyade bunlar tarafından idare edilmektedir. İnsanlar birçok eylemlerinin arkasında kuramların yattığını fark etmezler, ama böyledir. Neticede kimse entelektüel etkilerden muaf olamaz.’’
Şu hepimizin duyduğu ve herkesin de oluşmasında payı olan tüketim toplumu tam olarak neleri kapsıyor? İnsanlar bundan 300 yıl önce de bir şeyler tüketmiyor muydu? Bugünün toplumunun bu şekilde tanımlanmasının nedeni nedir? Ve belki daha da önemlisi; birey – toplum olarak biz bu tanımın hangi noktasındayız? Bunlar oldukça önemli sorular. Fransız sosyolog ve yazar Jean Baudrillard bu alanda en popüler ve önemli kitaplardan birini Tüketim Toplumu ile ortaya çıkarmıştır. Açıklamadan: ‘’Gerçek ihtiyaçlar ile sahte ihtiyaçlar arasındaki ayrımın ortadan kalktığı tüketim toplumunda birey tüketim mallarını satın almanın ve bunları sergilemenin toplumsal bir ayrıcalık ve prestij getirdiğine inanır. Böylece genel bir toplumsal farklılaşma mantığı ortaya çıkar. İhtiyaç artık bir nesneye duyulan ihtiyaçtan çok, bir farklılaşma ihtiyacıdır. Tüketici tek tek nesnelere değil, mal ve hizmetler sistemini bütünüyle satın almaya yönlendirilir; bu süreçte bir yandan kendini toplumsal olarak diğerlerinden ayırt ettiğine inanırken, bir yandan da tüketim toplumuyla bütünleşir. Dolayısıyla tüketmek birey için bir zorunluğa dönüşür. Bu anlamda tüketim bireyin özgür bir etkinliği değildir.’’
Konu sosyoloji oldu mu Cemil Meriç’ten bahis açmamak pek olmuyor. Meriç bir yazardır evet ama, dilden tarihe, felsefeden edebiyata ve tabii ki sosyolojiye kadar pek çok alanda araştırmalar yapmış ve yazarlık vasfını da bu çalışmalarıyla bütünleştirmiştir. İstifade etmekten bıkmayacağınız bir yazar olarak Bu Ülke’de “Bir çağın, daha doğrusu bir ülkenin vicdanı olmak, idrakimize vurulan zincirleri kırmak, yalanları yok etmek, Türk insanını Türk insanından ayıran bütün duvarları yıkmak” gibi önemli meseleleri amaç edinmiştir. Doğu – Batı, ideolojik ayrımlar ve akabinde pek çok kalıp Meriç’in özgün fikir insanı olmasıyla ortaya koyuluyor. Tanıtımda Meriç’in söyledikleri: “Bu sayfalarda, hayatımın bütünü, yani bütün sevgilerim, bütün kinlerim, bütün tecrübelerim var. Bana öyle geliyor ki, hayat denen mülakata bu kitabı yazmak için geldim: etimin eti, kemiğimin kemiği.”
8. The Tipping Point (Kıvılcım Anı): Küçük Şeyler Nasıl Büyük Farklar Yaratır? – Malcolm Gladwell
Kıvılcım anı, bir fikrin, bir trendin veya bir sosyal davranış biçiminin herhangi bir sebeple eşiği aştığı ve adeta bir orman yangını gibi hızlı bir şekilde yayıldığı o sihirli andır. Nasıl tek bir hasta insan bir grip salgının başlatabiliyorsa, belli belirsiz bir dokunuş da bir akımın önünü açabilir, yeni bir ürünün popüler olmasını sağlayabilir ya da suç oranlarında bir düşüşe sebep olabilir. Gladwell bizi yeni fikirlerin ve eğilimlerin doğal yayıcıları olan belirli kişilik tipleriyle ve ağızdan ağıza ileterek yeni bir fenomen oluşturan insanlarla tanıştırıyor. Fikirlerin bulaşıcılığıyla ilgili ipuçları için Gladwell, moda trendlerini, sigarayı, çocuk televizyonunu, Amerikan Devrimi’nin ilk günlerini analiz ediyor, sosyal salgınların nasıl başlatılacağını ve sürdürüleceğini göstermek için dini bir grubu, başarılı bir teknoloji şirketini ve dünyanın en büyük satıcılarından birisini ziyaret ediyor.
Amerikalı sosyolog ve yazar George Ritzer de Tüketim Toplumu kitabına benzer bir şekilde ilerliyor. Burada direkt doyurucu kapak yazısına geçebiliriz: ‘’Standart ebat ve lezzetteki patateslerin ardında korkunç bir çevre tahribatı; parlak renklerle döşenmiş bol ışıklı yemek salınlarının gerisindeki mutfakta muazzam bir emek sömürüsü; ekonomik, pratik, öngörülemezliğin tehlikelerinden uzak aile sofralarında ‘benliğin sınırlandığı, duyguların denetlendiği, ruhun boyun eğdiği’ bir dünya vardır. Yer yer sosyolojik inceleme değil kara ütopya hissi veren Toplumun McDonaldlaştırılması’nda Ritzer, teknolojiyi külliyen dışlamadan, nostaljik duygusallıklara kendini kaptırmadan, modern topluma sağlam bir eleştiri getiriyor.’’
İlk bakışta bu kavramın sosyoloji ile olan ilişkisinde bir zorlama olduğu sanılabilir, ancak hemen ardından ne kadar toplumsal bir konu olduğunu fark etmekte de gecikmeyiz. Ayrıca bu konuyu Emile Durkheim gibi modern sosyolojinin kurucularından biri ele alınca işler tamamen ‘’sosyolojikleşir’’. Açıklama kısmından: ‘’Sosyolojik bir başyapıt olan bu kitabında Durkheim, ‘Ölen kişi tarafından ölümle sonuçlanacağını bilerek olumlu veya olumsuz bir edimin doğrudan ya da dolaylı sonucu olan her ölüm olayına intihar denir’ der. Durkheim intihar olayını açıklamak üzere önce o zamana değin bu konuda öne sürülmüş bütün belli başlı görüşleri irdelemekle işe başladığı bu kitabında, bunların geçersizliğini ve yetersizliğini birer birer kanıtladıktan sonra kendi önerisini ortaya koyuyor.’’
İnsanlık, özgürlüğün doğasında olan tehlikeler ve sorumluluklarla yaşayamıyorsa, muhtemelen otoriterliğe yönelecektir. Ana fikri u düşünce olan, zamanımızın en büyük düşünürlerinde birinin çığır açan ve 1941’de ilk yayınlandığı zamanki kadar güncel bir kitap Özgürlükten Kaçış. Modern toplumu şwkillendiren ve otoriter sistemlerin nedenlerine bu kadar derinden nüfuz eden ve bu güçlere bu kadar ışık tutan çok az kitap vardır. Demokrasinin yükselişi bazı insanları özgürleştirdiyse, aynı zamanda bireyin kendini yabancılaşmış ve insanlıktan çıkmış hissettiği bir toplumu doğurdu. Psikanalizin içgörülerini araştırma yöntemleri olarak kullanan Fromm’un bu çalışması, totaliter yönelime boyun eğme istekliliğinin tanık olduğu çağdaş uygarlığın hastalığını analiz eder.
Fransız filozof Guy Debord birkaç niteliğe daha sahiptir: sinemacı ve yazardır aynı zamanda. Bugün oldukça ele alınan, yaşadığımız çağın ruhunu tarif etmek için kullanılan ‘’gösteri toplumu’’ ifadesi de aslında ilk bakışta kafa karıştırıcı görünebilir. Daha eski zamanlarda da insanlar kendilerinde bir ‘’gösteri’’ yaratmak istememişler midir? Bugünle dünün ‘’gösteri toplumu’’ndaki fark nedir? Bu kritik sorular Debord tarafından ele alınıyor. Tanıtım bülteninden: ‘’Debord’un Gösteri Toplumu adlı kitabı yıkıcı olduğu kadar tarihe de direnebilmiş bir eserdir. 70’lerde yayımlandığında ‘aşırı’ tezleri nedeniyle ‘şok’ yaratmış, 80’lerde ise hayatın doğruladığı bir metin olarak kabul görmüştür. Egemenliğini tüm dünyada çoktan kurmuş ve gündelik dile geçirmiş olan gösteri toplumunu ilk kez tanımlayan ve adlandıran Debord, kapitalist iktisadın ve meta dolaşımının uzantısı olarak nitelendirdiği gösteri egemenliğinin sosyalist oldukları iddiasında olan ülkelerde de var olduğunu; dünyanın yeniden tek bir pazar haline geleceğini ve bürokratik iktidarların da Amerikan tipi gösterinin hâkimiyeti altına gireceğini söylemiştir.’’
Yazar, profesör ve oldukça önemli bir oryantalist olan Edward Said Amerikan vatandaşı Filistinli bir Hristiyan babaya ve Lübnanlı Hristiyan bir anneye sahiptir. Böylesi çok kültürlü bir yerden gelen Said, yirminci asrın en çarpıcı sosyoloji kitaplarından birini, Şarkiyatçılık’ı yazmıştır. Kitapta Batı dünyasının Doğu’ya olan bakış açısı ele alınıyor. Said’in sözlerine yer verilen arka kapaktan: “Şarkiyatçılık, önce dünyanın bir bölgesini kendine yabancı saymış, sonra ona dair değişmez bir yargı kurmuş, böylece insan deneyimiyle özdeşleşememe, dahası bunun insan deneyimi olduğunu görememe kusurunu işlemiştir… Şarkiyat bilgisinin bugün bir anlamı varsa eğer, o da Şarkiyatçılığın, herhangi bir bilgide, herhangi bir yerde, her an ortaya çıkması mümkün bir zaaf konusunda uyarıcı bir örnek oluşturmasıdır. Okuruma Şarkiyatçılığa verilecek yanıtın Garbiyatçılık olmadığını göstermiş olduğumu umuyorum.’’
14. Masallar ve Toplumsal Cinsiyet – Melek Özlem Sezer
Bu bir masal analiz kitabıdır, diyebiliriz. Bazılarımız bilir; çocuklukta dinlediğimiz, okuduğumuz kimi masalların altında oldukça etkin birtakım kodlar vardır. Çocuksu bir dünyanın izleri olarak değerlendirdiğimiz bu tür, takdire şayan yapıtlarını verdiği gibi kimi anlar gelir ki hiç de masum değildir. Melek Özlem Sezer de bunların üstüne eğiliyor. Arka kapaktan: ‘’Hansel ve Gretel’in aileleri tarafından fakirliğe çare olarak ormana atılma¬ları ve haneye tecavüz, yamyamlık, cinayet, hırsızlıkla devam eden mace¬ralarının anlamı nedir? Cam tabut, camdan pabuçlar ve peri kızlarının kuğu kanatları çalınınca ev¬lenmeye mecbur olması ne anlama gelir? Elmanın yalnızca kırmızı tarafının zehirlemesi, kırmızı pabuçları sevdiği için ayakları kesilen Karin, Kırmızı Başlıklı Kız… Kırmızı neyin simgesidir? Masallarda işlenen kodlar, yetişkin yaşamımızda bizi nasıl etkiler?’’
15. Feminizm Herkes İçindir: Tutkulu Politika – Bell Hooks
Okurlar tarafından kitapları eğenilerek okunan kültür eleştirmeni Bell Hooks, bu ilham verici ve herkes tarafından ulaşılabilir eserde cinsiyet, cinsellik ve toplum hakkında açık yürekli ve sıcak bir vizyon sunuyor. İlgi çekici ama bir o kadar da kışkırtıcı tarzıyla, Bell Hooks sağduyu ve deneyim bilgeliğine dayanan popüler bir feminizm teorisini tanıtıyor Feminizm Herkes İçindir: Tutkulu Politika adlı kitabında. Hooks’un vizyonu, eşitlik, karşılıklı saygı ve adalate bağlı herkese hitap eden sevilen bir topluluk vizyonudur. Hooks, eleştirel analiz yöntemini üreme hakları, şiddet, ırk, sınıf ve iş dahil olmak üzere bugün feministlerin karşı karşıya olduğu en tartışmalı ve zorlu konulara uyguluyor. Alışılmış içgörüsü ve tavizsiz dürüstlüğüyle engellerden arınmış ancak titiz tartışmalarla dolu bir feminizme çağrı yapan Bell Hooks, hem ufuk açıcı hem de iyimser bir dille, bizi ataerkil, ırkçı ve homofobik kültüre alternatifler talep etmeye ve farklı bir gelecek hayal etmeye teşvik ediyor.
Okuyucusunca oldukça sevilen, sayılan Nurdan Gürbilek editör, yazar ve Türk edebiyatı eleştirmenidir. Ülkemizin toplumsal, kültürel konulardaki dönüşümünü anlattığı bu kitabında fitilin ateşlendiği zamansa 1980’lerdir. Tanıtımdan biraz daha ayrıntılı bilgiler: ‘’80’lerde Türkiye’de yaşanan kültürel değişimi çözümlemeyi deniyor Vitrinde Yaşamak. Bir siyasi darbenin hemen ardından, devlet şiddetiyle kurulabilmiş bir piyasanın içine doğan yeni kültürel ortamı, kendini bir imkânlar dönemi olarak sunan bu yılların kültürel alandaki çelişkili görünümlerini çözümlemeyi amaçlıyor. Nasıl oldu da bu değişim kendini kültürel alanda bir özgürlük vaadiyle, bir özerklik iddiasıyla var edebildi? Daha da önemlisi, bu vaat neden bu kadar etkili olabildi?’’
