2020 yılında başlayan ve tüm dünyayı etkisi altına alan koronavirüs pandemisi, her alanda olduğu gibi kültür-sanat sektörünü de olumsuz yönde etkiledi. Tam kapanmalar, yasaklar ve korku atmosferi, sektörün ne kadar kırılgan bir yapıda olduğunu bir kez daha gösterdi. Türkiye’deki tam kapanma ve hafta sonu yasakları yaklaşık 18 ay devam etti. 2021 yılının yaz aylarıyla birlikte kültür-sanat sektörü yavaş yavaş hareketlenmeye başlasa da dünyada Omicron varyantıyla başlayan yeni kapanma dalgalarının Türkiye’yi de etkileyeceğinden endişe duyuluyor. Peki Türkiye’de kültür-sanat sektörü tüm bu süreçten nasıl etkilendi?
Pandemi sadece Türkiye’de değil tüm dünyadaki profesyoneller için zorlu bir süreci beraberinde getirdi
İşletmelerin tek tek kapanmasıyla kültür-sanat kurumlarında istihdam edilen yüzlerce kişi işlerini kaybetti. Araştırmacı Eda Yiğit’in yaptığı bir çalışmaya göre, sanatçıların %43’ü bu dönemde 2000 TL altı gelir grubundaydı. Başka bir ifadeyle sanatçıların yaklaşık yarısı açlık sınırının altında yaşamak zorunda kaldı. Yine aynı araştırmaya göre sanatçıların %80’i yaşamlarını devam ettirebilmek için başka işlerde çalışmak zorundaydı.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun verilerine göre 2020 yılında kültür-sanat sektöründe istihdam edilenlerin sayısı bir önceki yıla göre %6,2 oranında azaldı
KREKSA Kültür Sanat Araştırmaları’nın kurucusu Dr. Funda Lena’nın yaptığı araştırma, sektörde çalışanların %63’ünün yaşam standartlarını koruyabilmesi için maddi desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Yine aynı araştırmanın sonuçlarına göre, bu dönemde birçok çalışan tezgahtarlık, fabrika işçiliği, emlakçılık, nakliye ve tarım gibi başka sektörlere yöneldi. Yaklaşık 35 yıldır tiyatrolarda oyunculuk ve teknisyenlik yapan Ümit Eşitmez; pandemi döneminde çok fazla çalışanın mağdur olduğunu, birçok kişinin devlet desteğinden faydalanamadığını belirtiyor. Benzer şekilde müzik sektöründe de çok sayıda insan günlük ve sigortasız çalışıyor. Bu çalışanların resmi olarak kayıtları olmadığı için devlet desteğinden faydalanamıyorlar.
Kültür ve Turizm Bakanlığı, pandemi döneminde kültür-sanat sektöründe çalışanlar için çeşitli destek programları sundu
Bakanlığın açıkladığı verilere göre; bu dönemde müzik, güzel sanatlar ve yayıncılık gibi alanlarda faaliyet gösteren 274 projeye toplam 111.007.294 TL maddi destek sağlandı. Öte yandan 2020-21 yılları arasında 328 özel tiyatro projesine toplam 12.000.000 TL, 2021-22 dönemi projelerine ise 13.500.000 TL maddi destek verildiği açıklandı. Bununla birlikte “Müzik Susmasın” gibi destek programlarıyla, sektör çalışanlarına 3 ay boyunca 1000 TL destek verildi. Ancak bu program ve verilen maddi destekler, sanatçılar için oldukça yetersiz. Aynı zamanda sektörde serbest çalışan insanlar bu destekten faydalanamıyor.
Pandemi döneminde müze rehberinden opera sanatçısına, ışık tasarımcısından tiyatro oyuncusuna kadar birçok sektör çalışanının hayatı olumsuz yönde etkilendi
Devlet desteği yeterli gelmeyince belediyeler, kültür-sanat kurumları ve çalışanlar kendi destek fonlarını oluşturdular. Örneğin İstanbul Büyükşehir Belediyesi, “İstanbul Bir Sahne ve İstanbul’da Perdeler Kapanmasın” projesi başlattı. Benzer şekilde İzmir Belediyesi de dijital ve gezici etkinlikler düzenleyerek kültür-sanat çalışanlarına destek olmaya çalıştı. Fakat kültür-sanat sektöründe sanatçılar dışında, sahne arkasında birçok kayıt dışı çalışan bulunuyor. Bu nedenle sektörün içinde olanlar devlet desteğinin kapsamının genişletilmesini ve destek miktarının yükseltilmesini talep ediyorlar.
