Evren, sadece yıldızlardan ibaret değil, her biri birer bilim kurgu senaryosu gibi görünen gezegenlerle dolu. Lavla kaplı bir yüzeyde yürümeyi, gökten cam yağarken hayatta kalmayı ya da iki güneşin altında kahve içmeyi hayal edin. Kimi gezegenler, Dünya’dan kat kat büyük ama bomboş, kimileri ise yaşamın izlerini taşıyor olabilir. Bazıları yıldızları olmadan uzayın karanlığında başıboş dolaşırken, bazıları öldüğü sanılan yıldızlarının yanında hâlâ direniyor. Bu gezegenler, sadece bilimsel birer veri değil. Aynı zamanda evrenin yazdığı birer kozmik hikâye. Hazırsanız, gelin bu sıra dışı ilginç gezegenler hangileriymiş birlikte göz atalım. İşte gerçekten var olduğuna inanamayacağınız ilginç gezegenler…
1. Lav yağmurlarının yağdığı “cehennem gezegeni”
55 Cancri e, Dünya’nın yaklaşık 8 katı büyüklüğünde, yani “süper Dünya” sınıfında. Ama “süper” derken olumlu anlamayın; burası bildiğiniz cehennem! Gezegenin yüzeyi lav denizleriyle kaplı ve hatta gökyüzünden lav yağabiliyor. Yani oraya adım atarsanız anında kızarırsınız. Dünya’dan 41 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu ötegezegen, bilim insanları için bir gözlem cenneti.
2. Canlı okyanusların bulunduğu su dünyası
“Ya evrende yalnız değilsek?” sorusunu hepimiz bir kere düşünmüşüzdür. K2-18 b, bu sorunun umut dolu cevabı olabilir. Yaklaşık 120 ışık yılı uzaklıkta “Goldilocks bölgesi”nde yer alıyor. James Webb Uzay Teleskobu, bu gezegenin atmosferinde sadece dünyadaki fitoplanktonların yaydığı dimetil sülfür adlı bir gazın izine rastladı. Bu da “acaba orada hayat mı var?” dedirtiyor! Deniz canlıları mı? Balık mı? Uzay ahtapotları mı? Kim bilir!
3. Gerçek dünyadaki “Tatooine”
Luke Skywalker’ın çift güneşe bakarak daldığı o sahneyi hatırladınız mı? Aynısını burada da görebilirsiniz! Kepler-16b, aynı anda iki güneşin etrafında dönen ilk keşfedilen gezegen. Yani her sabah uyanınca, güneş yerine güneşler doğuyor! Tabii bu gezegen dev bir gaz topu, yani üzerinde yürümek imkansız.
4. Olmaması gereken gezegen
Bilim insanları bu gezegeni keşfettiğinde şöyle dedi: “Bu mümkün değil!” LHS 3154b, minik bir yıldızın yörüngesinde ama Dünya’nın 13 katı büyüklüğünde! Böyle bir şeyin oluşması, evrenin yazılı olmayan kurallarına göre imkansız! Ama işte orada. Bu tuhaf gezegen, bildiğimiz gezegen oluşumu teorilerini çöpe atabilir. Uzay, kafaları karıştırmaya bayılıyor!
5. Kum yağan gezegen
Bu gezegene baktığınızda “tüy gibi hafif” diyebilirsiniz çünkü yoğunluğu o kadar düşük ki, dev ama neredeyse boş gibi! JWST’nin gözlemleri, atmosferindeki bulutların ince silikat parçacıklarından oluştuğunu gösterdi. Yani orada gökten ince ince kum yağıyor olabilir. Gerçekten var olduklarına inanamayacağınız gezegenler yazımıza devam ediyoruz.
Bu gezegenin yüzeyi o kadar ilginç ki, resmen bir gözü andırıyor! Göz küresi gibi görünen bu dünya, yıldızına sürekli aynı yüzünü gösteriyor. Yani bir tarafı buz gibi gece, diğer tarafı ise yıldızın sıcağında eriyen okyanuslarla dolu! O sıvı bölge, Dünya dışı yaşam için potansiyel bir yuva olabilir.
7. Uzayda çürük yumurta kokusu
Bu gezegenin atmosferinde o kadar hidrojen sülfür var ki, çürük yumurta kokusu neredeyse teleskoptan geçip burnumuza ulaşacak! Neyse ki 64 ışık yılı uzaklıkta! Atmosferi ölümcül ve sıcak, yani yaşanacak yer değil… ama James Webb’in bu gazı algılaması çok önemli. Çünkü başka gezegenlerde de benzer moleküller aranıyor. Belki de bir gün yaşam belirtilerini koklayacağız!
8. Vulcan gezegeni
Star Trek hayranları buraya! 2018’de, Spock’ın doğduğu yer olarak kurgulanan yıldızın (40 Eridani A) etrafında gerçekten bir gezegen keşfedildi. İsmi de ne olsun? Tabii ki Vulcan! Ama son gözlemler bu gezegenin sadece bir illüzyon olabileceğini söylüyor. Yıldızın “gezegen etkisi” gibi görünen hareketleri aslında yüzey patlamalarından kaynaklanıyor olabilir. Yani… Vulcan belki de hiçbir zaman orada değildi.
9. Dünya benzeri gezegen
Evren bize “yalnız değilsiniz” demeye çalışıyor olabilir. Gliese 12 b, Dünya’nın neredeyse ikizi! Boyutları çok benzer ve sıcaklık koşulları, yüzeyinde sıvı su bulunmasına olanak tanıyor. Bu gezegenin yıldızına çok daha yakın olmasına rağmen, yıldız o kadar zayıf ki tıpkı Dünya gibi yaşanabilir bir bölge yaratabiliyor. Belki de bu, uzaydaki “yedek Dünya”dır?
10. Sonsuz geceler gezegeni
Bu gezegene hoş geldiniz ama güneşi boşuna beklemeyin! SPECULOOS-3 b, yıldızına o kadar yakın ki, bir tarafı sürekli gündüz, diğer tarafı daima gece. Ama o kadar fazla radyasyona maruz kalıyor ki atmosferi çoktan yok olmuş olabilir. Gecesi karanlık ama içi kavrulmuş. Şanssız bir dünya. Romantik bir ay yürüyüşü mü? İlginç gezegenler diyarında bunu unutun gitsin.
Bu gezegen sanki “lav temalı” bir korku filminden çıkmış gibi. Teleskopla bakıldığında kırmızı kırmızı parlıyor, çünkü yüzeyi yüzlerce aktif volkanla kaplı! Üstelik gezegen, yıldızının ve komşu gezegenlerin yerçekimsel baskısıyla kendi içinde eriyor olabilir. Yani bir gezegen düşünün, dıştan değil içeriden yanıyor. O kadar dramatik ki… adeta evrenin kendi sinematik evreni!
12. Mermi gibi rüzgarlara sahip bir gaz devi
Şimdi sizi, Dünya’dan tam 280 ışık yılı uzaklıkta yer alan bir canavara götürüyoruz: WASP-43b. Bu gezegen öyle sıradan bir yer değil. Bir yüzü sonsuza kadar sımsıcak, diğer yüzü ise kapkaranlık. “Nasıl yani?” diyenlere açıklayalım: Bu gezegen gelgitsel kilitlenme yaşıyor, yani bir yüzü sürekli olarak yıldızına dönük. Tıpkı Ay’ın hep aynı yüzünü Dünya’ya göstermesi gibi. Gündüz tarafı fırın gibi yanıyor, gece tarafı ise uzayın karanlık boşluğunda donuyor. Bu aşırı sıcaklık farkı, gezegenin atmosferinde öyle büyük rüzgarlar yaratıyor ki… Hızı 9.000 km/saat!
13. Gökkuşaklı cehennem
Yok artık dedirten bir başka gezegenle tanışın: WASP-76b. 637 ışık yılı uzaklıkta ve içinde bir dakika bile durmak istemeyeceğiniz bir yer. Çünkü sıcaklık, gündüz tarafında 2.400°C civarında! Ama bu cehennem manzarasının içinde bir güzellik var: Gökkuşağı! Daha doğrusu, “glory” adı verilen nadir bir ışık oyunu. Gezegenin gece-gündüz sınırında oluşan bu parıltı, Dünya’da bazen uçakla bulutların üzerinden geçerken görebileceğiniz, merkezinde gölgenizin olduğu dairesel bir gökkuşağı gibi.
14. Ölü yıldızların yörüngesinde dönen ilginç gezegenler
Bir gün bizim Güneş’imiz de ölecek. Bilim insanları, iki ölü beyaz cüce yıldızın çevresinde dönen devasa gaz gezegenler keşfetti. Bu yıldızlar patlayıp sönmüş, yani enerjilerini bitirmiş durumda. Gezegenlerin büyüklüğü mü? Jüpiter’den 1 ila 7 kat daha büyük. Ve bu devler, yıldızlarından 11,5 kat daha uzak mesafede hâlâ keyif çatıyor.
15. Orion’un “aykırı” gezegenleri
Orion Bulutsusu’nda öyle bir manzara var ki. Bilim insanları, yıldızsız, başıboş gezen yüzlerce gezegen buldu. Bunlar bildiğiniz uzayda dolaşan dev top gibi gezegenler. Ne bir güneşleri var, ne de sabit bir yörüngeleri. En ilginç kısmı ise yaklaşık 80 tanesi çift olarak takılıyor! Uzayda partnerli dans eden gezegen çifti düşünün. Bunlara “JuMBO” deniyor, yani “Jupiter Mass Binary Objects”. Jüpiter kadar büyük olan, çiftler halinde uzayda süzülen bu ilgin. gezegenler, sanki “Güneş istemiyoruz, biz başımızın çaresine bakarız” demiş gibi. Gerçekten var olduklarına inanamayacağınız ilginç gezegenler yazımıza devam ediyoruz.
16. Doğrudan gözlemlenen ilk dış gezegen
Normalde bir dış gezegeni görmek çok zor. Genellikle yıldızlarının parlaklığı nedeniyle doğrudan göremiyoruz. Ama 2004’te ilk kez bir dış gezegen doğrudan görüntülendi. Karşınızda: 2M1207b! Bu gezegen tam 170 ışık yılı uzakta ve Jüpiter’den 5 kat daha büyük. Kızılötesi kameralarla görülebildi, çünkü çok sıcak ve yıldızına göre daha loş. Bu keşif o kadar çığır açıcıydı ki, bugüne kadar doğrudan görüntülenen 200’den fazla gezegenin kapısını araladı.
17. Kristal bulutların altında gün batımı
Hayal edin: Gökyüzünüzde cam kristallerden oluşan bulutlar süzülüyor… Bu, bilim kurgu değil. WASP-17b’de gerçek olabilir! JWST teleskobunun yaptığı gözlemler, bu gaz devinin atmosferinde kuvars kristalleri içeren bulutlar olabileceğini ortaya koydu. Gezegen çok sıcak (yaklaşık 1.500°C), bu da atmosferde silika parçacıklarının oluşmasına sebep oluyor. Bu parçacıklar birleşip kristal bulutlara dönüşebiliyor.
18. Bebek Jüpiter
Bu sefer sizi bir doğuma götürüyoruz. Evet, gezegen doğumu! Bilim insanları, V960 Mon adlı yıldızın etrafında, ilk kez doğmakta olan dev bir gezegenin görüntüsünü yakaladı. Gözlemler, gezegenin çevresinde dönen gaz ve tozun iki koldan “huni gibi” içine aktığını gösteriyor. Bu keşif, bir yıldızın çevresinde nasıl dev bir gezegenin oluştuğuna dair bugüne kadar elimizdeki en net görüntülerden biri.
19. Aynı yörüngede dans eden kardeş gezegenler
PDS 70 yıldızının etrafında bir “gezegen kardeşliği” yaşanıyor! Bu sistemde, aynı yörüngede birlikte dönen iki gezegen keşfedildi. Birisi tam oluşmuş, diğeri henüz toz ve gazdan ibaret bir “yavru” gezegen gibi. Bu ikiliye “Truva Gezegenleri” deniyor ve bu tür çiftler gerçekten çok ama çok nadir.
20. Yıldızını minyatür galaksiye çeviren gezegen
Uzayda ilginç şeyler olur. Ama MWC 758 c adlı gezegen işi biraz abartmış. Bu Jüpiter boyutlarındaki gezegen, ev sahibi yıldızının toz kılıfını galaksi gibi döndürmüş! Evet, bildiğiniz sarmal kollar oluşturmuş. Tıpkı Samanyolu gibi ama minik versiyonu! Bu şeklin sebebi, gezegenin kütle çekimiyle yıldızın çevresindeki tozu manipüle etmesi olabilir. Simülasyonlar da bunu destekliyor. Tam bir sanat eseri!
21. Ayna gibi yansıma yapan gezegen
Bu gezegen gerçekten “yansıtıyor”. LTT9779 b, güneşinden gelen ışığın %80’ini geri yansıtıyor, yani tam anlamıyla bir ayna gibi! Bu etki, atmosferindeki metal ve camdan oluşan bulutlar sayesinde. Ama şaşırtıcı olan şu: Bu gezegen, yıldızına o kadar yakın ki, normalde atmosferi çoktan yok olması gerekirdi. Bilim insanları, ağır metal bulutların buharlaşmayı engellemiş olabileceğini düşünüyor.
22. Ölümden dönen zombi gezegen
Finali biraz dramatik yapalım… Karşınızda Halla: Yıldızının ölümüne rağmen hayatta kalan bir gezegen. Ev sahibi yıldız, bir zamanlar şişerek kırmızı dev evresine ulaşmış ve çevresindeki her şeyi yok etmiş. Ama Halla hâlâ orada, gayet de canlı! Bu, ya gezegenin sonradan doğduğunu ya da o yıldızın aslında birleşmiş iki yıldızdan biri olduğunu düşündürüyor. Gerçekten var olduklarına inanamayacağınız ilginç gezegenler yazımızın sonuna geldik. Bu içerik de ilginizi çekebilir:
