Hareket halindeyken mide bulantısı, baş dönmesi ve halsizlik hissi yaşamak pek çok kişi için oldukça rahatsız edici olabilir. Özellikle uzun yolculuklarda araba, uçak veya gemi seyahatleri sırasında ortaya çıkan bu durum, günlük hayatımızı olumsuz etkileyebiliyor. Peki, neden bazı insanlar hareket hastalığına daha yatkınken, diğerleri bundan hiç etkilenmiyor? Beynimiz, iç kulak, gözler ve kaslardan gelen bilgileri nasıl işler ve bu süreç neden bazen bir karmaşaya dönüşerek mide bulantısı gibi tepkilere yol açar? Bu yazımızda hareket hastalığı nedir, neden olur, belirtileri nelerdir ve bu rahatsızlığı önlemenin etkili yolları neler detaylı bir şekilde ele alacağız.
Hareket hastalığı nedir?
Beynimiz aslında inanılmaz bir koordinasyon merkezi. Vücudumuzun hareketini ve pozisyonunu sürekli olarak iç kulaktan, kaslardan, tendonlardan ve eklemlerden gelen sinyallerle takip ediyor. Ama bazen bu sinyaller birbiriyle çelişiyor ve işte o zaman hareket hastalığı (motion sickness) başlıyor.
Bunun en yaygın yaşandığı yerler:
Arabalar: Gözleriniz bir hareket algılıyor, ama iç kulağınız ve kaslarınız oturduğunuzu söylüyor.
Gemiler: İç kulağınız sallandığınızı söylüyor ama gözleriniz sabit bir ufuk görüyor.
Uçaklar: Türbülansa girdiğinizde iç kulak kaosa giriyor.
Sonuç? Baş dönmesi, mide bulantısı, terleme, kusma ve tam bir kabus!
Hareket hastalığının en büyük sebebi duyusal uyumsuzluk (sensory mismatch). Beynimiz farklı kaynaklardan gelen bilgileri birleştirmekte başarısız olduğunda, ortaya adeta bir sinyal kaosu çıkıyor
Bu sinyal trafiğini yöneten vestibüler sistem, iç kulağımızda bulunur. Bu sistem üç temel bileşenden oluşur:
Yarı dairesel kanallar: Başın dönüş hareketlerini algılar.
Sakkül: Dikey hareketleri (aşağı-yukarı) algılar.
Utrikül: Yatay hareketleri (ileri-geri) algılar.
Bu üçlü takım kaslardan ve gözlerden gelen verilerle uyum içinde çalışmazsa, beyin alarm verir ve “Bir şeyler ters gidiyor!” sinyalini tetikler. İlginç olan şu ki, beynin bu tür çelişkili bilgileri zehirlenme olarak algıladığı teorisi var. Yani hareket hastalığının temelinde beynimizin bizi “Zehir yedin, kusmalısın!” diye uyarması yatıyor olabilir.
Genellikle semptomlar hareket durduktan sonra 20 dakika içinde azalır, ama şiddetli vakalarda bu süre 24 saate kadar çıkabilir.
Kimler daha hassas?
Herkes hareket hastalığı yaşayabilir ama bazı insanlar daha yatkındır:
2-12 yaş arası çocuklar: Bebekler etkilenmezken, küçük çocuklar tam tersi çok hassastır.
Hamileler: Hormonal değişiklikler ve mide hassasiyeti bunu tetikleyebilir.
Migren hastaları: Migren ve hareket hastalığının ortak bir sinirsel mekanizması olabilir.
Genetik yatkınlığı olanlar: Hareket hastalığı yaşayanların %65’i aileden miras almış!
Westminster Üniversitesi’nden Prof. John Golding’e göre, bebeklerin hareket hastalığı yaşamamasının sebebi, beyinlerinin göz ve kulak arasındaki bağlantıyı tam oturtmamış olması olabilir.
Hareket hastalığını önlemenin en etkili yolları
Ağır ve baharatlı yemeklerden kaçının: Midenizi yormamak için yağlı, baharatlı ve ağır yiyeceklerden uzak durun.
Alkol ve kafein tüketimini sınırlayın: Bunlar mideyi hassaslaştırabilir ve sıvı kaybına neden olabilir.
Bol bol uyuyun: Uykusuzluk, hareket hastalığını daha kötü hale getirebilir.
Zencefil tüketin: Çalışmalar zencefilin mideyi sakinleştirdiğini gösteriyor. Zencefil çayı, bisküvi veya tablet formunda tüketebilirsiniz.
Yerinizi doğru seçin: Arabadaysanız ön koltuğa oturun. Teknedeyseniz merkezde ve alçakta bir yere oturun. Uçakta kanat hizasında bir koltuk seçin. Trende öne bakan pencere kenarı tercih edin.
Ufka veya sabit bir noktaya odaklanın: Dışarıya bakarak gözlerinizi iç kulakla uyumlu hale getirin.
Ani baş hareketlerinden kaçının: Başınızı fazla hareket ettirmek beyin ile iç kulak arasındaki uyumu daha da bozabilir.
Bulunduğunuz ortamı havalandırın: Araç içinde mümkünse pencere açın veya klima kullanın.
Kitap okumayın, telefon veya tablet kullanmayın: Ekrana veya kitaba bakmak hareket algısını daha da bozarak mide bulantısını tetikler.
Kendinizi oyalayın: Müzik dinlemek, hafif sohbet etmek gibi aktiviteler beynin başka bir şeye odaklanmasını sağlayarak belirtileri azaltabilir.
Bol su için: Susuz kalmak mide bulantısını artırabilir.
Kontrollü nefes alın: Derin nefes almak, hareket hastalığını hafifletebilir. Sabit bir hızda, burnunuzdan derin nefes alıp ağzınızdan yavaşça vermek mide bulantısını azaltabilir.
Akupresür ve bileklikler: Bileğinizin iç kısmında P6 noktası olarak bilinen bir bölgeye hafif basınç uygulamak mide bulantısını hafifletebilir. Bunun için özel olarak tasarlanmış bileklikler de mevcuttur.
İlaç kullanımı: Eğer sık sık seyahat ediyorsanız, doktor önerisiyle hareket hastalığı ilaçları kullanabilirsiniz. Ancak bunlar yolculuktan 30-60 dakika önce alınmalıdır. Bant şeklindeki ilaçlar ise 10 saat önce kullanılmalıdır.
