Gökyüzünde gördüğünüz yıldızlar, sadece güzellikleriyle değil, parlaklıklarıyla da birbirlerinden ayrılıyorlar. Peki ama “parlak” demek ne demek? Parlaklığı nasıl ölçüyorlar? Astronomlar bu konuda epey titiz! Onlar yıldızların parlaklıklarını “kadir” sistemiyle ölçüyor. Ve işin eğlenceli yanı şu: Kadir değeri ne kadar küçükse, yıldız o kadar fazla parlıyor. Hatta eksi değerler varsa, “ışık patlamasına hazır olun” demektir. Örneğin Güneş’imiz -27 kadirle adeta yıldızlar âleminin süperstarı! Dolunay bile -13 kadirle geceyi aydınlatırken, gökyüzündeki en parlak yıldızlar genellikle 0 ya da 1 kadir civarında seyrediyor. Bu yazıda sizin için gökyüzündeki en parlak yıldızlar hangileri tek tek tanıtacağız. Her biri kendi hikâyesiyle, rengiyle, enerjisiyle başka bir evren sunuyor.
Yıldızların parlaklığı nasıl ölçülür?
Gökyüzündeki yıldızların parlaklığı, “kadir” denilen bir sistemle ölçülüyor. Bu sistemde işler biraz ters: Sayı ne kadar küçükse, yıldız o kadar parlak!
Mesela:
Güneş: -27 kadir (Aşırı parlak!)
Dolunay: -13 kadir
Parlak yıldızlar: 0 ya da 1 kadir
Yani “eksi”ye yaklaştıkça, ışıl ışıl parlıyorlar.
Ama gökbilimciler bir de “mutlak kadir” ya da “mutlak parlaklık” dediğimiz farklı bir ölçüm kullanıyor. Bu da, yıldız 32,6 ışık yılı (10 parsek) uzakta olsaydı nasıl görünürdü, onu hesaplıyor. Böylece yıldızların gerçek parlaklığı ortaya çıkıyor.
1. Sirius
Gökyüzündeki en parlak yıldızlar listemize başlıyoruz! Sirius, öyle bir parlıyor ki, gece göğünde gözlerinizi ondan alamazsınız! Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızında yer alıyor ve en parlak yıldız ünvanını gururla taşıyor. Öyle ki listedeki ikinci en parlak yıldızdan iki kat daha parlak!
Ama küçük bir sır: Sirius dediğimiz aslında tek bir yıldız değil, bir zamanlar çift yıldız sistemiydi! Sirius A (beyaz ana kol yıldızı) ve onun sönük yoldaşı Sirius B (artık bir beyaz cüce). Sirius B zamanla süpernova olmadan ölüp cüceye dönüştü ve ortalıkta pek görünmüyor ama sistem hâlâ etkileyici.
Sirius’u bulmak için ipucu: Orion’un kemerini bulun (üç parlak yıldız yan yana) ve kemerin solundan düz gidin… Sirius karşınızda! Ayrıca Betelgeuse ve Procyon’la birlikte meşhur “Kış Üçgeni”nin bir köşesidir.
2. Canopus
Güney Yarımküre’de olsaydınız, Canopus’u unutamazdınız! Carina takımyıldızında yer alan bu süper parlak yıldız, Güneş’ten tam 15.000 kat daha parlak ve 65 kat daha büyük! Eğer Güneş sistemimizin ortasına Canopus’u yerleştirsek, ışığı Merkür yörüngesinin neredeyse 4’te 3’üne kadar uzanırdı. Yani kocaman bir yıldızdan bahsediyoruz.
3. Arcturus
Arcturus, Bootes (Çoban) takımyıldızında yer alıyor ve turuncumsu parıltısıyla hemen kendini belli ediyor. Güneş’ten tam 110 kat daha parlak olan bu yıldız bir “turuncu dev”. Kütlesi biraz gizemli ama boyut olarak Güneş’ten çok da büyük değil. Ancak parıltısı ve sıcaklığı onu izlemeye değer kılıyor. Nasıl bulurum derseniz: Büyük Ayı’nın (Ursa Major) sap kısmındaki kıvrımı takip edin… sizi direkt Arcturus’a götürecek!
Alpha Centauri’ye baktığınızda tek yıldız sanabilirsiniz ama aslında üçlü bir sistemdir: Alpha Centauri A, B ve küçük ama özel: Proxima Centauri! Proxima, Güneş’imize en yakın yıldızdır. Güney Yarımküre’den görülebilir. Eski çağlarda askerlerin göz testi olarak kullanılmış: “Şu iki yıldızı ayırt edebiliyor musun?” diye!
5. Vega
Lyra (Çalgı) takımyıldızındaki Vega, gökyüzünün 5.. ama Kuzey Yarımküre’nin en parlak 2. yıldızıdır. Dünya’ya sadece 25 ışık yılı uzaklıkta, yani neredeyse komşumuz sayılır!
Bilim insanları Vega’nın etrafındaki diskin yapısından dolayı, orada bir gezegen olabileceğini düşünüyor. Ayrıca Güneş’in sadece onda biri yaşında, ama iki katı büyük. Genç, parlak ve dinamik. Yaz Üçgeni’nin bir parçası olan Vega, Altair ve Deneb’le birlikte gökyüzünde parlak bir üçlü oluşturur.
6. Rigel
Orion’un “ayağı” diyebileceğimiz yerde bulunan Rigel, Güneş’ten 85.000 kat daha parlak mavi bir süperdevdir. Uzak mı uzak: yaklaşık 700-900 ışık yılı uzakta! O kadar parlak ki, yakınındaki uzay tozlarını bile aydınlatıyor. Mesela Cadı Başı Bulutsusu onun sayesinde ışıldıyor!
Orion’un “omzu” gibi görünen bu kırmızı süperdev, Güneş’in yerine koyulsa Jüpiter’in ötesine kadar genişlerdi! Şu anda yaşlanmış bir yıldız ve ömrünün sonlarına yaklaşıyor. Belki de bir süpernova patlamasıyla bizlere görsel bir şölen sunar, kim bilir?
8. Procyon
Procyon, Sirius’tan hemen yukarıda yer alır ve Küçük Köpek (Canis Minor) takımyıldızının parlak göz bebeğidir. Kış Üçgeni’nin diğer bir köşesidir. Yaklaşık 1.4 Güneş kütlesinde ve 7.5 kat daha parlak. Yani küçük ama etkili diyebiliriz. Önümüzdeki zamanlarda daha da genişleyecek gibi…
9. Beta Centauri
Hadar veya Agena olarak da bilinir. Alpha Centauri’nin kardeşi gibi düşünebilirsiniz. Yaklaşık 525 ışık yılı uzakta ve mavi-beyaz dev olarak geçiyor. Güney Yarımküre’de Güney Haçı’nı bulmak isteyenler için bir “işaret” yıldızıdır.
10. Achernar
Achernar, Eridanus takımyıldızında yer alıyor ve listemizin en mavi yıldızı! İşin ilginç tarafı: Bu yıldız o kadar hızlı dönüyor ki, kendi ekseni etrafındaki dönüşü yüzünden kutupları düzleşmiş, ekvatoru ise şişkin! Adeta kozmik bir su balonu gibi! Güneş’ten 3.000 kat daha parlak olmasına rağmen “cüce yıldız” sınıfında yer alıyor.
11. Alpha Crucis (Acrux)
Crux takımyıldızının en parlak yıldızı olan Alpha Crucis, aynı zamanda bu takımyıldızın en güneydeki yıldızıdır. Yaklaşık 321 ışık yılı uzakta yer alan bu yıldız aslında bir yıldız sistemi! Biz sadece iki parçasını görebiliyoruz ama ikisi de B sınıfı devasa yıldızlar. Güneşimizin tam 25.000 ve 16.000 katı parlaklığa sahipler! O kadar etkileyiciler ki, Avustralya, Yeni Zelanda ve Papua Yeni Gine bayraklarında bile yer alıyorlar! Kısacası, Acrux sadece gökyüzünde değil, bayraklarda da parlıyor.
12. Capella
Capella, Auriga (Arabacı) takımyıldızında bulunur ve görünüşe göre tek bir yıldız gibi dursa da aslında dört yıldızlık bir sistemdir! Bu ailenin iki büyüğü dev yıldızlardır; her biri güneşimizin 10 katı büyüklüğünde ve yaşlandıkça kırmızı deve dönüşmektedir. Diğer ikisi ise minik ama sevimli kırmızı cüceler. Toplamda öyle bir parlıyorlar ki, Capella gökyüzünün 12. en parlak yıldızı oluyor. Üstelik sadece 42 ışık yılı uzağımızda!
13. Altair
Kartal takımyıldızındaki Altair, Yaz Üçgeni’nin (Vega ve Deneb ile birlikte) önemli bir köşesidir. Güneşimizin yaklaşık 1,8 katı kütleye ve 11 katı parlaklığa sahip bir A sınıfı yıldızdır. Ayrıca o kadar dikkat çekici ki, 2006 yılında doğrudan görüntüsü alınan ilk yıldızlardan biri oldu. Altair sadece parlamıyor, aynı zamanda da dönüyor; öyle hızlı dönüyor ki, şekli neredeyse futbol topu gibi!
14. Antares
Akrep takımyıldızının kalbi olan Antares, dev bir M sınıfı süperdevdir. Öyle büyük ki, Güneş’in tam 800 katı! Üstelik Dünya’dan yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıkta parlayan bu yıldız, Güneş’ten 10.000 kat daha parlak görünüyor. Ama aslında gizli bir gücü var: Kızılötesi ışık. Bununla birlikte gerçek parlaklığı 65.000 kat daha fazla! Gerçek bir göksel dev diyebiliriz.
15. Aldebaran
Eğer gökyüzünde Orion’un kemerini görüp sağa doğru takip ederseniz, Boğa takımyıldızına ulaşırsınız. Orada V şeklindeki baş kısmında parlayan turuncu yıldız Aldebaran’ı göreceksiniz. Bu yıldız, Güneş’ten 44 kat daha büyük ve 150 kat daha parlak! Hidrojenini tüketmek üzere olan Aldebaran, yıldız ömrünün son büyük aşamasında. Ve bu arada, yakınındaki Ülker yıldız kümesi de gökyüzünün en güzel manzaralarından biri!
Gökyüzündeki en parlak yıldızlar listemize devam ediyoruz. İkizler (Gemini) takımyıldızında bulunan Pollux, kardeşi Castor ile birlikte “göksel ikizleri” oluşturur. Pollux, turuncu bir dev ve Güneş’ten daha büyük. İlginç olan kısmı mı? 2006 yılında Pollux’un çevresinde dönen, Jüpiter’den büyük bir gezegen keşfedildi! Ne yazık ki bu gezegene “MegaWorld” ya da “Jupiter Prime” gibi havalı bir isim verilmedi… sadece “Pollux B” dediler. Yaklaşık 34 ışık yılı uzağımızda, ama sıcaklık açısından fazla misafirperver sayılmaz.
17. Fomalhaut
Fomalhaut, Balık takımyıldızının güney kısmında yer alır ve 25 ışık yılı uzaklıktadır. Sadece genç değil, çok genç bir yıldızdır. Yaşının 100 ila 300 milyon yıl olduğu tahmin ediliyor. Güneşimizle kıyasladığınızda içinde daha az metal bulunur ki bu da onu farklı ve gizemli kılar. Üstelik çevresinde gözle görülebilen bir gezegen sistemi de vardır!
18. Deneb
Cygnus (Kuğu) takımyıldızında yer alan Deneb, Yaz Üçgeni’nin üçüncü yıldızıdır. Deneb, tam anlamıyla bir süper yıldız! Güneş’ten 60.000 kat daha parlak ve inanılmaz uzak: yaklaşık 2.600 ışık yılı! Boyutu? Güneş’ten 220 kat daha büyük olduğu düşünülüyor. Ancak bu kadar büyük ve sıcak olduğu için uzun süre yaşaması beklenmiyor. Gerçek bir gökyüzü devrimcisi!
19. Spica
Başak takımyıldızında bulunan Spica, çift yıldızdan oluşan mavi dev bir sistemdir. O kadar yakındalar ki, teleskopla bile tek bir ışık noktası gibi görünürler. Ana yıldız, Güneş’ten 10 kat büyük ve 12.000 kat daha parlaktır. Gökyüzünde kadehe benzeyen şekliyle Başak takımyıldızının “sap” kısmında yer alır.
20. Regulus
Gökyüzündeki en parlak yıldızlar listemizin sonuna geldik. Regulus, Aslan (Leo) takımyıldızının en parlak yıldızıdır. Eğer gökyüzüne bakarken Büyük Ayı’nın alt kısmında ters bir soru işareti görürseniz, işte o Aslan’dır ve en parlak yıldızı Regulus! Bu genç yıldız, sadece birkaç yüz milyon yaşındadır ve Güneş’in 3,5 katı kütleye sahip, mavi-beyaz bir yıldızdır. Oldukça hızlı döner ve bu dönüş onu biraz basıklaştırır. Yani gökyüzünün hem hızlı hem de karizmatik yıldızlarından biridir.
