Dünyanın en büyük canlı yapısı, uzaydan bile görülebilen renkli bir harita gibi denizin yüzeyinde uzanıyor: Büyük Set Resifi. Avustralya’nın kuzeydoğu kıyılarında yaklaşık 2.300 kilometre boyunca uzanan bu devasa ekosistem, sadece doğa bilimcilerin değil, aynı zamanda gezginlerin, dalış tutkunlarının ve çevrecilerin de gözdesi. Büyük Set Resifi, yalnızca büyüklüğüyle değil, ev sahipliği yaptığı inanılmaz biyolojik çeşitlilikle de insanı hayran bırakıyor. Yüzlerce mercan türü, binlerce balık çeşidi, nadir deniz kaplumbağaları ve daha niceleri burada birlikte yaşıyor, yaşamın rengini ve ahengini gösteriyor. Üstelik bu eşsiz resif, insanlık tarihine de tanıklık etmiş; Aborjin kültürünün kutsal alanlarından biri olmuş, Kaptan Cook’un gemisini durdurmuş, dalgaların arasında kaybolan gemilere mezar olmuş. Bugünse, hem iklim değişikliğinin etkisiyle hem de insan eliyle büyük bir tehdit altında. Bu yazıda, Büyük Set Resifi hakkında sizi şaşırtacak, büyüleyecek ve düşündürecek 15 büyük gerçeği keşfedeceğiz. Hazırsanız, okyanusun kalbine doğru büyüleyici bir yolculuğa çıkalım!
1. Büyük Set Resifi, Dünya’nın en büyük organik yapısı
Büyük Set Resifi, yeryüzündeki en büyük canlı yapıdır! Hatta o kadar büyüktür ki bazen gezegenin en büyük tek organizması olarak anılır. Ama işin doğrusu, bu devasa sistem aslında binlerce küçük canlının birlikte oluşturduğu bir şaheser. “Mercan polipleri” adını verdiğimiz minicik canlılar, kalsiyum salgılayarak 3000’den fazla mercan resifi oluşturuyor. Bu resifler de 900’den fazla ada ve koyla birleşip muhteşem bir ekosistem yaratıyor. Gerçek bir doğa harikası!
2. Resiflerin büyük bir kısmı mercanla kaplı değil
Adına bakınca “Her yer mercanlarla doludur!” diye düşünebilirsiniz ama aslında durum pek öyle değil. Büyük Set Resifi’nin sadece %6 ila %7’si gerçekten mercanla kaplı. Geri kalan alanlarda ise farklı deniz canlıları, kumluk bölgeler ve su altı bitki örtüleri bulunuyor. Yani düşündüğünüzden çok daha çeşitli bir yaşam alanı söz konusu!
3. O kadar büyük ki haritada dev gibi duruyor
Şimdi sıkı durun: Büyük Set Resifi tam 349.000 kilometre karelik bir alanı kaplıyor. Bu, 100’den fazla ülkenin yüz ölçümünü geride bıraktığı anlamına geliyor! Eğer dünya ülkeleriyle karşılaştıracak olursak, bu muazzam alan Almanya ve Kongo gibi ülkelerle neredeyse aynı büyüklükte. Hatta ABD’deki pek çok eyaleti bile sollamış durumda! Sadece Alaska, Teksas, Kaliforniya ve Montana resiften daha büyük.
4. Ne yazık ki mercanların yarısı yok oldu
Bu güzel yapının bir de hüzünlü yanı var… 1980’lerin ortalarından bu yana, resifteki mercanların neredeyse %50’si yok oldu. Avustralya Deniz Bilimleri Enstitüsü’nün 2012 yılında yaptığı bir araştırma, bu kayıpların başlıca nedenlerinin tropikal fırtınalar, yırtıcı dikenli taç denizyıldızları ve mercan beyazlaması olduğunu ortaya koydu. Yani doğa harikasını korumak için elimizi çabuk tutmamız gerekiyor! Büyük Set Resifi hakkında gerçekler yazımıza devam ediyoruz.
5. Yerli halklar için bir hazine gibi
Resif sadece doğal güzelliğiyle değil, kültürel anlamıyla da çok değerli. Avustralya’daki Aborjinler ve Torres Boğazı Adalıları için bu alanlar kutsal birer miras. Bugün resifle bağlantılı 70’ten fazla yerli topluluk, “Geleneksel Sahip” olarak tanınıyor. Bu topluluklar, hem atalarının izlerini yaşatıyor hem de devletin deniz kaynaklarını kullanmasından dolayı tazminat alıyorlar. Yani resif, onların hem geçmişi hem de geleceği!
6. Avrupalı denizciler Okyanusya’ya yelken açmaya başladığında yolları Avustralya kıyılarına ve tabii ki Büyük Set Resifi’ne düştü. Ama ilginçtir, neredeyse kimse bu doğa harikasına gereken ilgiyi göstermedi
Mesela Portekizli asil Cristóvão de Mendonça, 1522’de muhtemelen resifle karşılaştı ama ne bir not aldı, ne de “Vay canına!” dedi. Onu takiben Hollandalı Willem Janszoon ve Galiçyalı Luís Vaz de Torres de 1605-1606 yıllarında resifle burun buruna geldi, ama onların da belgeleri ya eksik ya da hiç yok! İlk ciddi kayıt ise 1768’de Fransız amiral Louis Antoine de Bougainville’den geldi. Yine de, o bile resife yeterince odaklanamadı çünkü mürettebatı yiyecek bulma telaşındaydı. Kısacası, resif oradaydı ama kimse “Burada büyük bir şey var!” demedi!
7. Kaptan James Cook resife çarptı
Bugün herkes Kaptan James Cook’u resifin kaşifi olarak bilir ama gerçek biraz farklı: Cook, 1770 yılında gemisi Endeavour’la yol alırken resife kaza eseri çarptı! Aslında Avustralya kıyılarında yeni yerler keşfetmeye çalışıyordu, ama resif onu kelimenin tam anlamıyla durdurdu. Gemide ciddi hasar oluştu, onarım gerekiyordu. Bu küçük “kazayla keşif”, Cook’un planlarını bozmuş olabilir ama o, tüm bu telaşa rağmen bölgenin inanılmaz detaylı haritalarını çıkarmayı başardı. Bravo doğrusu!
8. Resifin altında batık bir gemi yatıyor: SS Yongala
Endeavour şanslıydı, ama SS Yongala ne yazık ki aynı şansa sahip değildi. Bu yolcu gemisi, 1911 yılında korkunç bir kasırgaya yakalandı ve Queensland açıklarında okyanusun dibine battı. Bugün hâlâ resifin içinde, 48 deniz mili (88 kilometre) açıkta yatıyor. Ama hikâye burada bitmiyor: Yongala, günümüzde yüzlerce balık türü için gerçek bir yaşam alanı! 106 metre uzunluğundaki bu batık gemi, denizin altında bir tür yapay resif gibi işlev görüyor. Gizemli ve büyüleyici, değil mi? Büyük Set Resifi hakkında gerçekler yazımıza devam ediyoruz.
9. Deniz kaplumbağaları ve kuşların üreme alanı
Büyük Set Resifi sadece turkuaz sular ve mercanlardan ibaret değil. Burası aynı zamanda birçok hayvan için doğanın en güzel doğumhanelerinden biri! Dört farklı deniz kaplumbağası türü – yeşil, yassı sırtlı, şahin gagalı ve iribaş – her yıl buraya yumurtlamaya geliyor. Ayrıca deri sırtlı ve zeytin sırtlı kaplumbağalar da burayı yuva olarak kullanıyor. Bitmedi! Yaklaşık 1,5 milyon kuş ve 22 farklı tür de resifi kendilerine yaşam alanı seçmiş durumda. Kuş cıvıltıları ve kaplumbağa izleriyle dolu bir doğa şöleni sizi bekliyor!
10. Resif, 1600 balık türüne ev sahipliği yapıyor
Hazır olun: Büyük Set Resifi, tam 1600’den fazla balık türüne ev sahipliği yapıyor! Adeta bir su altı festivali! Damselfish, melek balıkları, palyaço balığı (Nemo burada!), köpekbalıkları, vatozlar, patates morinası, mercan alabalığı… Liste uzayıp gidiyor. Bilim insanlarına göre dünyadaki balık türlerinin %10’u burada yaşıyor! Yani okyanusun bu kısmı, tam anlamıyla bir balık cenneti. Dalgıçlar için hayal gibi bir yer!
11. Mercanlar ilkbahar dolunayında yumurtluyor
Mercanlar her yıl sadece bir kez, ilkbahar dolunayı gökyüzünü aydınlatırken dev bir “üreme festivali” düzenliyor. Bunu tetikleyen şey mi? Ay ışığını hisseden özel genler! Dolunay ortaya çıktığında, mercanlar hep birlikte yumurta ve sperm bırakıyor. Bu öyle büyük bir olay ki, gezegenin en devasa üreme hareketlerinden biri olarak kabul ediliyor. Bilim insanları da bu sıra dışı doğa olayını kaçırmıyor; “mercan IVF’si” gibi tekniklerle sürece destek veriyorlar.
12. Dünya’nın en yoğun nüfuslu ekosistemi
Sanmayın ki resif sadece birkaç balıkla dolu! Burası, su altının Manhattan’ı gibi: Cıvıl cıvıl, kalabalık ve rengârenk! Düşünün, yaklaşık 400 mercan türü, 300 deniz tulumu ve tam 5000 farklı yumuşakça türü yaşıyor burada. Ama olay balıklarla da sınırlı değil. Sahil boyunca 22 deniz kuşu, 32 kıyı kuşu ve toplamda 150’den fazla kuş türü gökyüzünü şenlendiriyor. Ayrıca burada altı deniz kaplumbağası türü, yedi kurbağa türü ve arada sırada uğrayan bir tuzlu su timsahı da var. Hepsi bu kadar mı? Hayır! Burası aynı zamanda 30 farklı balina türü, foklar ve devasa dugong sürüleriyle dolu. Kısacası burası su altı canlılarının beş yıldızlı tatil köyü!
13. Resifi Google Street View kullanarak ziyaret edebilirsiniz
Dalgıç kıyafetleri giymeye gerek yok! Google Street View, 2014’te Büyük Set Resifi’nin su altı görüntülerini sisteme ekledi. Artık evinizden çıkmadan, bu muhteşem canlılara sanal bir turla “merhaba” diyebilirsiniz. Kahvenizi alın, bilgisayarı açın ve resifin renkli dünyasında gezintiye çıkın!
14. Büyük Set Resifi, ekonomiyi de canlandırıyor
Sadece doğa harikası olmakla kalmıyor, aynı zamanda bölgenin ekonomisine de ciddi katkı sağlıyor. Her yıl milyonlarca turist burayı görmek için akın ediyor. Dalgıçlar, doğa severler, fotoğrafçılar… herkesin gözdesi! Turizm gelirleri milyar dolarları buluyor ve bu da çevre bölgelerdeki yerel halk için büyük bir destek anlamına geliyor.
15. Büyük Set Resifi hareket halinde
İklim değişikliği sadece karayı değil, denizi de etkiliyor. Son yıllarda bilim insanları, resifteki bazı balık ve mercan türlerinin yavaş yavaş güneye, daha serin sulara doğru göç ettiğini gözlemledi. Sıcaklık artışı, canlıları daha yaşanabilir kıyılara, yani Yeni Güney Galler’e yönlendiriyor. Ama bu göç sadece resif canlılarını değil, o bölgedeki diğer deniz canlılarını da etkiliyor. Mesela soğuk suya alışkın yosunlar ve algler, yeni gelenlerle rekabete giriyor. Kısacası, okyanusta da büyük bir taşınma hareketi var! Büyük Set Resifi hakkında gerçekler yazımızın sonuna geldik. Bu içerik de ilginizi çekebilir:
