Tarih boyunca gökyüzü, insanlığın merakını ve bilme arzusunu kamçıladı; bu ilgi, dünya genelinde farklı uygarlıkların astronomi alanında önemli yapılar inşa etmelerine neden oldu. Gök bilimciler, gök cisimlerinin hareketlerini anlamak, takvimler geliştirmek ve mevsim geçişlerini takip etmek amacıyla gözlemevleri ve çeşitli yapılar kurarak, doğayı gözlemledi ve bilgilerini geleceğe aktardı. Semerkant’taki Uluğ Bey Gözlemevi’nden Meksika’daki El Caracol’a, Almanya’daki Goseck Çemberi’nden İskoçya’daki Callanish Taşları’na kadar birçok antik yapı, insanlığın astronomiyle kurduğu bağın en somut örneklerinden. Bu yapılar, sadece birer bilim merkezi değil, aynı zamanda insanlık tarihinin bilime duyduğu saygının ve doğaya olan hayranlığının yansımaları. İşte dünya çapındaki antik gözlemevleri…
1. Uluğ Bey Rasathanesi, Semerkant – Özbekistan
Dünya çapındaki antik gözlemevleri yazımıza başlıyoruz. Semerkant’ta yer alan Uluğ Bey Rasathanesi, 15. yüzyılın başlarında Timurlenk’in torunu olan ünlü astronom ve matematikçi Uluğ Bey’in isteğiyle inşa edildi. İslami Orta Çağ döneminin en önemli bilim yapılarından biri olarak kabul edilen gözlemevi, o dönemin bilimsel ilerlemelerine tanıklık etti. Cemşid el-Kaşi, Ali Kuşçu ve Uluğ Bey gibi önemli gök bilimciler burada çalıştı, gözlem yaptı ve yıldızların hareketlerini inceledi.
Uluğ Bey, bilimsel katkılarıyla tanınsa da hükümdarlığı pek sevilmedi, hatta oğlunun emriyle 1449’da idam edildi. Bu olayın ardından gözlemevi yıkıldı, bilim insanları sürgüne gönderildi. Ancak Uluğ Bey’in önemli bilimsel çalışmaları kaybolmadı, yıldız kataloğu 1018 yıldızın bilgilerini içererek sonraki nesillere ışık tuttu. Gözlemevinin kalıntıları 1908’de bulunmuş ve 1970’te yeniden inşa edilerek müze olarak halka açılmıştır.
2. El Caracol Gözlemevi, Chichen Itza – Meksika
El Caracol, Maya uygarlığının bilimsel dehasını gösteren en eski gözlemevlerden birisi. “Salyangoz” anlamına gelen bu isim, yapının ilginç spiral şeklindeki merdivenlerinden geliyor. Silindirik tasarımı, Maya gök bilimcilerine gökyüzünü tüm açılarıyla gözlemleme imkanı tanıdı. Bu gözlemevi, Mayaların astronomiye olan derin ilgisinin ve göksel olayları gözlemleyerek geliştirdikleri takvimin simgesi.
3. Radkan Kümbeti, İran
İran’da yer alan Radkan Kümbeti’nin başta mezar olduğu düşünülse de, 13. yüzyılın en büyük Fars gök bilimcilerinden Nasir al-Din Tusi tarafından inşa edilen bir gözlemevi olduğu ortaya çıktı. 12 ayı temsil eden 12 duvar ve 36 sütundan oluşan bu yapı, güneşin konumuna göre yılın belirli zamanlarını işaret edebiliyor. Gündönümü ve ekinoks günlerinde, Güneş kulenin kapılarından geçerek içeriyi aydınlatıyor ve bu da mevsimlerin başlangıcını belirlemek için kullanılıyor. Radkan Kulesi, sadece astronomik bir merkez değil, aynı zamanda İran Yeni Yılı olan Nevruz’un başlangıcını da simgeliyor.
“Zorats Karer” olarak da bilinen Carahunge, Sisian köyünde bulunan ve tahminen 7500 yıllık geçmişe sahip Neolitik dönemden kalma daire şeklinde bir kalıntı. Kuzey ve güney yönlerinde sıralanan 223 büyük taştan oluşan bu yapı, üzerinde delikler bulunan bazı taşlarıyla dikkat çekiyor. Bu delikler, Carahunge’in antik bir gözlemevi olarak kullanıldığına dair ipuçları sunuyor. Taşların işlevi hala kesin olarak bilinmemekle birlikte, bu alanın yıldızların hareketlerini izlemek için bir merkez olduğu düşünülüyor.
5. Goseck Çemberi, Almanya
Goseck Çemberi, yaklaşık 4900 M.Ö. tarihine dayanan ve Orta Avrupa’da bulunan en eski Neolitik dairesel yerleşim alanlarından birisi. Yapının yaklaşık 200 yıl boyunca kullanıldığı tahmin ediliyor. Arkeologlar, bu dairesel alanın eski çiftçiler tarafından bir takvim olarak kullanıldığını düşünüyor. Ayrıca burada bulunan sığır kafatasları ve insan iskeletleri, cenaze veya kurban ritüelleri için de kullanılmış olabileceğine işaret ediyor. 2000’lerin başında yapılan kazı çalışmaları sırasında, orijinal yapıya uygun olarak çemberin etrafına ahşap kazıklar dikildi.
6. Callanish Taşları, İskoçya
İskoçya’daki Dış Hebrid Adaları’nda bulunan ve 5 bin yıllık bir geçmişe sahip olan Callanish Taşları, gizemli yapısıyla dikkat çekiyor. Yüksekliği 12 metreye ulaşan bu taşların, gökyüzü gözlemleri için bir merkez veya bir tür astronomik takvim olduğu düşünülüyor. Yapılan kazılar ve araştırmalar, bu taşların gök olaylarını izlemek ve mevsim geçişlerini takip etmek için kullanılmış olabileceğine işaret ediyor. Callanish Taşları, tarihin en eski astronomi yapılarına olan ilgiyi arttırmaya devam ediyor. Dünya çapındaki antik gözlemevleri yazımızın sonuna geldik.
