Roma İmparatoru Sezar’ın meşhur lafı “Veni vidi, vici-Geldim, gördüm, yendim” ya da ilk kez Romalı şair Plautus tarafından kullanılan ve İngiliz filozofu Thomas Hobbes tarafından ölümsüzleştirilen “Homo homini lupus-İnsan insanın kurdudur” deyimlerini mutlaka duymuşuzdur. Hemen hemen tüm dünya dillerinde mevcut bazı Latince terimler, yaygın olarak günlük konuşma dilinde de, yazı dilinde de genelde orijinal anlamını koruyarak, sıkça kullanılıyor. Bazıları ise hukuki, bilimsel ve akademik alanlarda daha yaygın olarak kendine yer buluyor.
Bugün yaşayan bir çok dünya dilinin ortak atası sayılan ve yaklaşık 2000 sene boyunca eğitim ve bilim dünyasının ana dili olan Latince, artık “ölü dil” olarak kabul ediliyor çünkü günlük yaşamda onu kullanan herhangi bir toplum kalmadı. Özellikle teknik kaynaklarda isimlendirmelerin hala Latince ile yapılıyor olması sayesinde, yüksek eğitim alan öğrenciler bu dili öğrenmeye ve onunla haşır neşir olmaya devam ediyor. Bu yüzden Latinceye “yaşayan ölü” demek hiç de yanlış bir benzetme değil. Tekerlemeye benzeyen deyimleriyle, bugün kullandığımız pek çok kelimenin kökünün bu dile dayanmasıyla son derece akılda kalıcı olan Latince, ölü olmasına nazaran, esnekliği ve dayanıklılığı olağanüstü bir dil. Aşağıda en sık kullanılan, önemli Latince kelime ve ifadelerden sizin için derlediklerimizi bulacaksınız. Tadını çıkarın.
1. Acta non verba
“Laf değil, hareket” anlamına gelen deyim. Bir de “Facta non verba” var; O da; “Laf değil, edim” anlamına geliyor. Tek bir harf farkıyla biri “az laf çok iş” gibi bir şey demek isterken, diğeri “Ayinesi (aynası) iştir kişinin lafa bakılmaz” demiş oluyor. İlk söz, hareketin kendisine odaklanırken; ikincisi, hareketin sonucuna odaklanıyor.
2. A priori
Kelime anlamı “önce gelen”. Türkçe’ye “önsel” olarak geçmiş. Genel bir yasadan özel bir duruma kadar, gözlemden ve deneyimden bağımsız olarak akılda var olan bilgi. A posteriori’nin karşıtı olan metafiziksel bilgi. Felsefede Immanuel Kant’tan bu yana nedensel argümanları, sonuca dayanan argümanlardan ayırmak için kullanılan bir terim. Örneğin; matematiksel denklemlerin tamamı a priori bilgidir; gerçek dünyada kanıtlanmaya ihtiyaç duymazlar.
3. A posteriori
Latince, “sonra gelen” demek. Bilimde gözleme dayanarak, deneysel verilere göre genel bir ilke ya da yasaya getirilen belirli bir delil ya da örnek. Kanıtlara dayanan teorilerin argümanlarına verilen isim. Felsefede akılda önsel olarak var olmayan, deneyimle elde edilen mantığa dayalı bilgi. A priori’nin karşıtı. Doğum tarihimiz a posteriori bir bilgidir. Doğduğumuz günü hatırlayabilmek gibi şaşırtıcı bir yeteneğimiz yoksa; doğum sertifikası, fotoğraf, video ya da buna şahitlik edenlerden edindiğimiz deneysel (ampirik) bir bilgidir.
4. A Fortiori
Kelimenin anlamı “güçlüden gelen”. Terim olarak ise; doğru bir argümandan çıkarılan başka doğru argümanları ifade ediyor. Şöyle ki: Bir argümanın kanıtını gösteren şey, daha güçlü bir argümanın da zaten kanıtıdır. Yani belirli bir gerçek eğer doğruysa; ona dayanan daha kuvvetli bir argümanın da doğru olduğu sonucunu çıkarabiliriz. Örnek: Eğer fazladan bir yolcu ile bisiklete binmek yasaksa, o zaman fazladan iki yolcu ile bisiklete binmek de yasaktır.
5. Ad Hoc
Belirli bir problem için özel olarak tasarlanmış elzem olan bir çözüm. Genellenemez ya da başka amaçlara adapte edilemez. Kişiye özel dikilmiş bir takım elbise, belirli tipteki problemleri çözmeye ilişkin tasarlanmış matematik formülleri, bir defaya mahsus bir tartışma, bir amaca özgü oluşturulmuş belirli bir grup, buna örnek olarak gösterilebilir.
6. Ad Hominem
Anlamı; “insanın aleyhinde”. Sık kullanılan edebi deyim hali: “Argumentum Ad Hominem”. Bir argüman ya da olgusal iddiayı savunan kişinin inancına ya da belirli bir karakteristik özelliğine saldırarak, savunulanın aleyhinde delil üretmeye çalışmak. Argümanı çürütmek ya da karalamak amacıyla, savunucusunun özlük haklarına saldırmak, taciz etmek suretiyle, yanlış argüman üretmenin genel adı. Basit bir örnek: Bütün katiller suçludur. Fakat hırsızlar katil değildir, o halde suçlu olamazlar. Ağır bir örnek: Freud tarafından yazılmış bir kitabı okumamız gerekmiyor çünkü herkes onun kokain kullandığını biliyor. Daha ağır bir örnek: Sokrates’in insanın mükemmeliğine dair söyledikleri çöptür, o derece çirkin bir adam, insanın mükemmelliği hakkında hiçbir şey bilemez. İnsanların kimi zaman istemeden kimi zaman da bilerek sıkça düştükleri bir hata olarak daha da ağırlaştırarak bu örnekleri çoğaltmak mümkün.
7. Argumentum Ad Ignorantiam
Anlamı; “cehalete başvuran argüman”. Yanlışlığı kanıtlanamayan bir şeyin, doğru olduğunu savunmak ya da doğruluğu ispat edilemediği için bir şeyin yanlış olduğunu savunmak. Bu hata genelde söylemlerde çok sık biçimde ortaya çıkar. Farkında olmadan düştüğümüz en sık mantık hatalarından biridir. Örnek: Onca tartışmaya rağmen, tek bir uçan daire rapor edilmedi, bu durumda uçan daire diye bir şey yoktur. Başka bir örnek: Derste tartışılanlara dair tek bir soru sorulmadığına göre, sınıf olarak bir teste hazırsınız.
8. Ad Infinitum
Sonsuza doğru; sınırı olmadan; sonsuz bir şekilde devam etmek…
9. Alter Ego
Cicero bu terimi büyük olasılıkla “ikinci öz”, “başka ben” anlamlarını ifade etmek için icat etmişti. Bugün de aynı anlamda kullanılıyor. Bir çok kişi, özellikle kendilerinin gizli bir yönünü yansıtan bir ve hatta daha fazla “alter ego”ya sahiptir. Popüler kültürden örnek vermek gerekirse; Beyonce’nin “alter ego”su Sasha Fierce.
10. Bona Fide
İyi niyet. Zihinsel olarak ve ahlaken sahip olduğumuz dürüstlük ve doğruluk. Herhangi bir şeyi, aldatma ve hile olmaksızın düşünmek, söylemek, yapmak.
11. Bonus
Bizim yazıların altında da sürekli bolca bulunur bu bonus 😀 Bugün bir şeyin bedelsiz verilen eki, ekstrası, birikmiş hizmet ya da ödemesi ve hatta prim gibi anlamlara gelse de Latincedeki anlamı: İyi. 🙂
12. Carpe Diem
“Anı yaşa” diye tercüme edilmesine karşın “günü yakala”. Şimdiki zamanda bulunan fırsatların keyfini sürmek. Şansını en iyi şekilde değerlendirmek anlamında kullanılan deyim. Tüm umutları geleceğe yüklemek yerine şimdiki zamanı yaşamak. Şair Horatius’a ait deyimin tam cümlesi şöyle: “Carpe diem, quam asgari credula postero-Günü yakala, yarına olabildiğince az güven.”
13. Ceteris Paribus
Anlamı; “diğer şeyler eşit”. Bu terim özellikle ekonomide işsizlik veya enflasyon gibi herhangi bir şeyin piyasaya etkisi halinde diğer tüm değişkenleri sabit tutmak gerekliliğini ifade etmek için kullanılır.
14. Citius Altius Fortius
“Daha hızlı, daha yukarı, daha güçlü”. Modern Olimpiyat Oyunları’nın sloganıdır.
15. Coitus Interruptus
Penisin, boşalmadan önce, vajinadan çıkarılması. Cinsel birleşme sırasında penisi geri çekme.
16. Corpus Delicti
Anlamı; “suçun gövdesi”. Bir kişinin suç işleyip işlemediğinin anlaşılmasından önce, ortada bir suç olduğunun ispat edilmesini sağlayacak olan kanıt gerekliliği prensibini anlatır. Örneğin; işlenen bir cinayette suçun temel unsuru olan beden “corpus delicti”dir. Öldürülen kişinin bedeni delil olarak kabul edilir. Başka bir örnek; bir mülkün (corpus delicti) çalındığı kanıtlanmadığı sürece, kimse hırsızlıkla suçlanamaz.
17. Curriculum Vitae
Kişinin öz geçmişini ifade eden süslü bir kelime. “Cv” olarak kısaltırız ve anlamı; “hayat yolu”dur. Başarılarımızı ve aldığımız eğitimleri kısaca listelediğimiz ve iş başvurularında kullandığımız öz geçmişimize verilen isim.
18. De Facto
Anlamı; “gerçekte; aslında”. Özellikle; yasal olmasa da gerçekte var olan durumlar için kullanılır. Kanuni durum ile gerçekte olan ya da pratikte uygulanan durum farkını ortaya koyar. Mesela; ünvanı başbakan olmasına karşın, “de facto” ülke başkanı olmak ya da “de facto” evlilik yapıp, evlenilen kişiyle ortak bir hayat yaşamamak gibi. De Facto’nun karşıtı: “De Jure”; kanuna göre olan; yasal; meşru.
19. Docendo Discimus
Öğreterek öğrenmek ve/veya öğretirken öğrenmek; anlamında kullanılan terim.
20. Ecce Homo
“İşte o insan”; demek… İncil tarihine göre; Roma İmparatorluğu’nun Yahudi eyaleti valisi Pontius Pilatus’un, kırbaçlandıktan sonra ve çarmıha gerilmeden hemen önce İsa Mesih’i, bu sözlerle halkın karşısına çıkardığı kabul edilir. Ayrıca Nietzsche’nin “üst insan”ı anlattığı kitabının da adı.
21. Ergo
Bundan dolayı, bu nedenle, öyleyse. Descartes’in ünlü argümanını buna örnek verebiliriz: “Cogito ergo sum-Düşünüyorum öyleyse varım.”
22. Et Cetera
Anlamı “ve diğerleri” . Kısaltması “etc”dir. Sınırsız sayıda olabilecek şeyleri sıralarken, bunun devam edeceğini belirtmek için kullanılır. Türkçedeki vs, vb. ile aynı işlevi görür.
23. Exempli Gratia
Bu terimi sık sık (e.g.) şeklinde kısaltılmış haliyle görüyoruz. Bir cümlede bunu gördüğümüzde, peşinden anlatılan şeye bazı örnekler verileceğini anlayabiliriz.
24. Ibid.
“Ibidem”in kısaltması, ki anlamı; bahsi geçen, daha önce belirtilen, yukarıda geçen. Daha önce belirtilen bir kaynağa atıfta bulunmak ya da referans vermek için kitap, bölüm ya da sayfadaki dipnotlarda kullanılır.
25. Id Est
Yaygın olarak kullanılan kısaltmasına (i.e.), pek çok yerde denk geliriz. Esasen anlamı, “yani”dir ve belirli bir ifadeye açıklık getirmek için kullanılır. Sıklıkla ve yanlış bir biçimde karıştırılarak (e.g)’nin yerine kullanıldığı da olur.
26. Ipso Facto
Anlamı; “aslında kendisi tarafından”. Bir fiil ya da edimin doğası gereği ivedi şekilde olan… Söz konusu belirli bir eylemin doğrudan bir sonucu. Örneğin: Düşman işgali altındaki topraklarda, “ipso facto” yürürlükteki yasalar askıya alınmıştır, işlemez. Ya da başka bir örnek: Bir kitabın yayınlanması, yazarını “ipso facto” sanatçı yapmaz.
27. Magnum Opus
Anlamı; “büyük bir iş”. Genelde bir sanatçının en iyi, en başarılı, en popüler ya da büyük bir katkı sağlamış çalışması için kullanılır. Örneğin; Beethoven’in 9. Senfonisi, “magnum opus”tur.
28. Mea Culpa
“Benim hatam”; demek… Bir sorunun varlığından sorumlu olmaktan ötürü, suçun kabulü ve itirafı.
29. Mens Rea
Anlamı; suçlu zihin. Bir suç işlendiğinde, failinin bu suçu işleme niyetinin ya da kastının olduğunu ifade etmek için kullanılır. Mens rea, hukuk sisteminde kasten ile kasıtsız insan öldürme arasındaki derin ve büyük farkı belirler. Örneğin; Fren yapamayarak bir yayaya çarpıp öldüren sürücü, cinayet işlememiş, yanlışlıkla ve önceden planlamadan, kasıtsız insan öldürmüştür. Öldürmek niyeti taşımadığı için katil değildir. Öte yandan, birisini öldürmek amacıyla kasıtlı olarak aracını, üzerine sürerek o kişinin ölümüne sebep olan “mens rea”dır.
30. Non Sequitur
Öncülüne uymayan, ilgisiz ya da mantıksız bir sonucu anlatmak için kullanılan bir mantık terimidir. Örnek: Eğer A doğruysa, B de doğrudur. B’nin doğru olduğu kabul ediliyor. Bu nedenle A, doğru olmalıdır.
31. Non Serviam
Lucifer’e atfedilen “hizmet etmeyeceğim” ya da “hizmet etmem” anlamına gelen kelime. Tanrı katında kelama gelen özgür iradeyi, onun buyruğuna karşı çıkışı ve isyanı temsil etmesi bakımından önemlidir.
32. Persona Non Grata
Anlamı; “kabul edilemez kişi”. İstenmeyen birini tarif etmek için kullanılır. “Persona Grata” ise hoş karşılanan, kabul edilen kişi anlamındadır.
33. Post Script
Anlamı; “yazıdan sonra”. Yukarıda verilen mesajdan sonra fakat gönderilmeden önce yazılmış dipnot anlamındaki terimdir. (PS) olarak kısaltılır.
34. Status Quo
Türkçeye “statüko” olarak geçmiş olan bu kelime; bir şeyin mevcut durumunun korunmasını, belirtmek için kullanılır. Fakat kendisiyle oldukça benzer bir kelime olan “statu quo” ise belirli bir zamanda görece olarak farklı bir durumu ifade etmek için kullanılır. Örneğin; yüksek çevre kirliliği endüstrisinden para kazanan biri, çevre hukuku değiştiği taktirde “status guo”sunu korumaya çalışacaktır. Fakat değişen çevre hukuku ile birlikte, çevre kirliliğinin “statu quo”su da değişecektir.
35. Tabula Rasa
Anlamı; “boş levha.” Deneyimler ve izlenimlerden etkilenmemiş kişi ve şeyler için kullanılan bir terim. Örneğin; çocukluğumuz bugünümüze nazaran “tabula rasa”dır.
36. Vice Versa
Ortaya konulmuş argümanın; karşılıklı olarak tersi de geçerlidir, anlamına gelir. Örnek: Kadın benden hoşlanmıyor ve “vice versa” (ben de ondan hoşlanmıyorum). Einstein, kütlenin enerjiye dönüştürülebileceğini ve tersini (vice versa) gösterdi.
BONUS: Bazı Latince deyimler ve anlamları
● Ad astra per aspera: Yıldızlara, zorlukları aşarak ulaşılır.
● Dum vita est spes est: Hayat varken, umut var.
● Mutatis mutandis: Değiştirilmesi gerekenler değiştirildi.
● Non scholae sed vitae discimus: Okul için değil, yaşam için öğreniyoruz.
● Primus inter pares: Eşitler arasında birinci.
● Scientia est potentia: Bilgi, güçtür.
● Vi veri veniversum vivus vici: Yaşadığım sürece, gerçeğin gücüyle evreni fethedebilirim.
Yararlanılan Kaynaklar: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23.
