Her gün defalarca kullandığımız sabun, aslında arka planda sessiz bir devrim yaratıyor! Ellerimizi köpürterek yıkadığımız o an, mikroskobik bir savaş sahnesine tanıklık ediyoruz. Peki nasıl oluyor da bu basit görünümlü madde, hem çamurun izlerini silip atıyor hem de milyonlarca mikrobu etkisiz hale getiriyor? Sabunun sırrı moleküllerinde gizli! Bu küçük kimyasal sihirbazlar, kirleri ve mikropları sarmalayıp suyla birlikte uzaklaştırırken, adeta bir çöplük temizleme ekibi gibi çalışıyor. Üstelik bazı sabunlar, mikropların zarlarını parçalayarak onları tamamen yok ediyor! Şimdi detaylı bir şekilde sabun mikropları ve kirleri nasıl temizler bir bakalım.
Sabunun kimyası oldukça ilginç
Sabunun temel yapı taşlarına baktığımızda, karşımıza yağ asitlerinin alkalilerle (kostik soda gibi) reaksiyona girmesi sonucu oluşan tuzlar çıkıyor. Bu sürece sabunlaşma (saponification) adı veriliyor. Bu aslında insanlık tarihinde binlerce yıldır bilinen bir yöntem.
Sabun yapımının en eski kayıtları, Antik Babil’e (MÖ 2800) kadar uzanıyor
O dönemde insanlar, hayvansal yağları odun külüyle karıştırarak basit sabunlar üretiyorlardı. Romalılar döneminde ise sabun, hijyen amaçlı daha yaygın kullanılmaya başlandı. Zaman içinde sabun yapım teknikleri gelişti ve günümüzde sıvı sabunlar, katı sabunlar, krem sabunlar ve özel formüllü antibakteriyel sabunlar gibi pek çok çeşidi piyasada yerini aldı.
Bir sabun molekülünü, iki farklı ucu olan küçük bir çubuk gibi düşünebiliriz:
Hidrofilik (su seven) uç: Bu kısım, su moleküllerine güçlü bir şekilde bağlanır.
Hidrofobik (yağ seven) uç: Bu kısım ise yağ ve kir moleküllerine yapışır.
Peki bu moleküler yapı nasıl temizlik sağlıyor?
Sabun, yağlı bir yüzeyle temas ettiğinde, hidrofobik kuyruklar yağ moleküllerine yapışır. Aynı zamanda, hidrofilik başlar suyla temas halinde kalır. Sabun molekülleri, yağ damlacıklarını çevreleyerek misel adı verilen küremsi yapılar oluşturur. Bu yapılar, yağın suda dağılmasını sağlar. Suyla durulandığında, miseller içindeki yağ ve kir parçacıkları kolayca akıtıp gider, yüzey tertemiz olur.
Birçok bakteri ve virüsün dış kısmında lipid (yağ) bazlı bir zar bulunur. Sabunun hidrofobik kuyrukları, bu zara yapışarak mikrobu parçalar. Hatta bazı durumlarda, sabun mikropları tamamen öldürmese bile yapışkan yapısıyla onları gevşetir, böylece suyun altında kolayca uzaklaşmalarını sağlar.
Son yıllarda, “Ekstra mikrop öldürücü!” iddiasıyla pazarlanan antibakteriyel sabunlar yaygınlaştı. Peki bu sabunlar gerçekten normal sabunlardan daha iyi mi? Yapılan araştırmalar, antibakteriyel sabunların normal sabunlara kıyasla belirgin bir üstünlüğü olmadığını gösteriyor. Hatta bazı durumlarda zararlı bile olabiliyorlar! Antibakteriyel sabunlar Triklosan ve Triklokarban gibi kimyasallar içeriyor. Bu maddeler, sadece zararlı bakterileri değil, cildimizdeki yararlı mikroorganizmaları da öldürüyor. Bu da antibiyotik dirençli bakterilerin (süper bakteriler) ortaya çıkmasına neden olabilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2016 antibakteriyel sabunların gereksiz olduğunu açıkladı.
Neden ellerinizi sabun ve suyla yıkamak el dezenfektanı kullanmaktan daha iyi?
Sabun mikropları ve kirleri nasıl temizler yazımızın sonuna geldik. Ama aklınızda bir soru daha olduğunu biliyoruz. Sabun ve su, el dezenfektanından daha iyi çünkü hem mikropları öldürüyor hem de fiziksel olarak kir, yağ ve toksinleri (pestisit, ağır metal gibi) tamamen temizliyor. Dezenfektanlar bazı virüs ve bakterilere etki etmiyor, üstelik cildi kurutuyor. Ayrıca, eller gözle görülür kirliyse (toprak, yağ, yapışkan maddeler) dezenfektan işe yaramıyor. Sadece sabun ve su gerçek anlamda temizlik sağlıyor. Tabii dışarıdaysanız dezenfektan kullanın, ama ilk fırsatta ellerinizi yıkamayı ihmal etmeyin!
