İçimizdeki Emlakçıyı Ortaya Çıkaran Oyun Monopoly’nin Gizli Hikayesi

Monopoly, hepimizin bildiği gibi emlakçılık konulu, zar ile oynanan bir masa oyunu. Bizdeki kökeni çok eskiye dayanmamasına rağmen, ülkemize geldiği günden beri de arkadaş toplantılarının, yılbaşı gecelerinin vazgeçilmezi. Oynaması çok keyifli, çünkü herkese hitap eden bir çeşidi var neredeyse. Kişisel zevklere bağlı olarak; Tarabya’yı, Yeniköy’ü satın almanın keyfi paha biçilemez olabiliyor bazen Monopoly’de. Ya da karşılıklı anlaşma, pazarlık gibi durumlar söz konusu olduğunda; eğlenceli olduğu kadar korkutucu bir hal de alabiliyor. Yeri geliyor; insanın girişimci tarafını ortaya koyuyor; yeri geliyor insanın içindeki bütün zaafı, çirkinliği, hırsı.

Eğlenirken üzerine düşünmediğimiz bir oyun olan Monopoly ile ilgili bir takım gerçekler var aslında. Gelin bu oyuna daha önce bakmadığımız bir yerden bakalım:

Monopoly’nin mucidi(!) Charles Darrow mu?

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın en kötü günlerinde Charles Darrow isimli bir adamın, kendisi ve ailesi için bir oyun geliştirdiği ve kısa süre sonra bu oyunun haklarını Parker Brothers’a satarak büyük bir servet kazandığı anlatılır. Bu hikâyeye göre söz konusu oyun, bugün hâlâ oynadığımız Monopoly’dir. Darrow’un Monopoly için patenti 31 Aralık 1935’te tescil edildi ve oyun aynı yıl Parker Brothers tarafından piyasaya sürüldü. Ancak Monopoly’nin hikâyesi aslında Darrow ile başlamıyordu.

Ve gerçek hikaye

Oyunun mucidi olarak uzun yıllar Charles Darrow’un adı anıldı. Ancak Darrow’un patentinden yaklaşık 30 yıl önce, Elizabeth “Lizzie” Magie isimli bir kadın The Landlord’s Game yani Ev Sahibi Oyunu adını verdiği masa oyunu için patent almıştı. Magie’nin patenti 1904 yılında tescil edildi.

Üstelik The Landlord’s Game ile Monopoly arasında yalnızca genel bir benzerlik yoktu. Oyuncular tahtada ilerliyor, mülkler ve demiryolları satın alıyor, kira ödüyor ve hatta hapse gönderilebiliyordu. Oyunun bazı farklı versiyonları yıllar içinde topluluklar arasında elden ele yayıldı. Bu versiyonlardan biri, Atlantic City’deki Quaker topluluğu tarafından yerel sokak isimleri kullanılarak değiştirildi. Charles Darrow’un 1930’ların başında karşılaştığı oyun da bu versiyonlardan biriydi.

Magie’nin Monopoly’si: Ev Sahibi Oyunu’nun amacı

Magie’nin oyununda iki farklı kural seti bulunuyordu. Bunlardan biri tekelleşmeyi teşvik eden ve bir oyuncunun rakiplerini iflasa sürüklediği sistemdi. Diğerinde ise oyuncuların birlikte zenginleşmesini sağlayan daha eşitlikçi bir düzen vardı. Magie bu iki sistemi karşılaştırarak, arazi ve servetin tek bir kişinin elinde toplanmasının yaratabileceği sonuçları oyunculara göstermek istiyordu.

Yani bugün Monopoly oynarken amaç mümkün olduğunca çok mülk edinmek, kira toplamak ve rakipleri iflasa sürüklemek olsa da oyunun temelindeki fikir başlangıçta bunun tam tersine dikkat çekmekti. Magie, The Landlord’s Game’i ekonomik eşitsizlik ve toprak tekellerinin sonuçlarını anlatan bir araç olarak tasarlamıştı.

Monopoly’nin atası kapitalizme karşı tasarlanmıştı

Magie, Ev Sahibi Oyunu’nu yalnızca eğlenmek için değil, kapitalizmin ve özellikle toprak tekellerinin yarattığı eşitsizliği göstermek için tasarlamıştı. Oyunda kira bedelli emlakların yanı sıra demiryolları, kamu hizmetleri ve hapishane gibi alanlar bulunuyordu.

Oyunun iki farklı versiyonu vardı. İlkinde bütün oyuncuların birlikte zenginleşmesi hedeflenirken, ikincisinde tek bir oyuncunun rakiplerini iflasa sürükleyerek kazanması gerekiyordu. Magie, bu iki sistemi art arda oynayan kişilerin, tekelleşmeye dayalı düzenin sonuçlarını fark etmesini amaçlıyordu.

Ancak işler beklediği gibi gitmedi. Oyun farklı topluluklarda el yapımı kopyalarla yayılırken oyuncular daha çok ikinci versiyona ilgi gösterdi. Böylece Magie’nin kapitalizmi eleştirmek için tasarladığı oyun, zamanla kapitalist rekabeti ve tekelleşmeyi merkeze alan Monopoly’nin temelini oluşturdu.

Ve zamanla geçirdiği değişim

Magie’nin oyunu zaman içinde el yapımı kopyalarla yayılırken farklı topluluklarda değişikliğe uğramış. Oyunun tahtasına yerel sokak ve semt isimleri eklenmiş, bazı kurallar değiştirilmiş ve farklı versiyonlar ortaya çıkmış.

Charles Darrow da hikâyeye tam bu dönemde dahil olmuş. Darrow, 1932 civarında Atlantic City’deki Quaker topluluğunda oynanan The Landlord’s Game’in değiştirilmiş bir versiyonuyla karşılaşmış. Bu versiyonda kullanılan bazı sokak isimleri daha sonra Monopoly tahtasında da yer almış. Darrow oyunu kendi tasarımıymış gibi Parker Brothers’a sunmuş ve 1935 yılında şirket oyunu piyasaya sürmüş.

Yaşlı Magie’ye geç gelen karşılık

Parker Brothers, Monopoly’nin geçmişindeki The Landlord’s Game ve Elizabeth Magie bağlantısından haberdar olduktan sonra Magie ile de anlaşma yoluna gitmiş. 1935 yılında Magie’nin The Landlord’s Game patentini 500 dolar karşılığında satın almış. Magie’nin bu anlaşmayı, oyunun ekonomik eşitsizlikle ilgili mesajının daha geniş kitlelere ulaşabileceği düşüncesiyle kabul ettiği aktarılıyor.

Ancak Monopoly’nin dünya çapındaki başarısı Magie’nin umduğu gibi onun ekonomik fikirlerini yaymak yerine, oyunun rekabetçi ve tekelleşmeye dayalı tarafının öne çıkmasına yol açmış. Monopoly zamanla, Magie’nin eleştirmek istediği ekonomik düzeni adeta oyunun kazanma koşuluna dönüştürmüş.

Mucit Lizzie Magie

Adını çok geç duyuran Magie, dönemine göre oldukça sıra dışı bir kadın. Yazar, sanatçı, mucit ve feminist olan Magie, Washington D.C.’deki Dead Letter Office’te stenograf ve daktilocu olarak çalışmış. Aynı zamanda tiyatro oyunlarında rol alıyor, şiirler ve kısa öyküler yazıyordu. 1893 yılında, daktiloda farklı boyutlardaki kâğıtları kullanmayı sağlayan bir cihaz için de patent almıştı.

Kadınların ekonomik bağımsızlığı ve toplumdaki konumu konusunda da oldukça açık sözlüydü. Kadınların evlilik yoluyla ekonomik güvence aramak zorunda bırakılmasını eleştiren Magie, bir dönem gazeteye dikkat çekici bir ilan da vermişti. İlanda kendisini mizahi bir dille, en yüksek teklifi verene sunulan bir genç kadın gibi tanımlıyordu. Bu ilanla anlatmak istediği ise kadınların birer mal ya da makine olmadığı, kendi arzuları, hedefleri ve hayalleri bulunan bireyler olduğuydu.

Magie’nin hayatındaki en çarpıcı ayrıntılardan biri ise ölümünden yalnızca birkaç yıl önce yapılan nüfus sayımında ortaya çıkıyor. Mary Pilon, Monopoly’nin geçmişini araştırırken 1940 ABD nüfus sayımında Magie’nin meslek hanesine “maker of games”, yani oyun yapımcısı yazdığını ve gelir hanesine “0” kaydettiğini ortaya çıkarmış. Magie bu sayımdan sekiz yıl sonra, 1948’de hayatını kaybetti.

Bir başka deyişle, Monopoly’nin temellerini atan ve oyunun arkasındaki fikirleri ortaya koyan kadın, kendi icadından hiçbir maddi kazanç elde etmeden hayatını tamamlamıştı. Buna karşılık, oyunun ticari başarıya ulaşan versiyonuyla adı özdeşleşen Charles Darrow büyük bir servet kazanmıştı.